DAVLAT BYUDJETI DAROMADLARI TARKIBIDA BEVOSITA SOLIQLARNING TUTGAN O’RNI

Аннотация

Ushbu maqolada davlat byudjeti daromadlari tarkibida bevosita soliqlarning o‘rni va ahamiyati tahlil qilinadi. Bevosita soliqlar davlatning moliyaviy barqarorligini ta’minlovchi asosiy manbalardan biri sifatida iqtisodiy siyosatda muhim o‘rin egallaydi. Byudjet daromadlari tarkibidagi ulushi, shakllanish mexanizmlari hamda mamlakat iqtisodiyotiga ko‘rsatadigan ta’siri o‘rganilgan va O‘zbekiston byudjeti misolida bevosita soliqlarning ulushi yillar kesimida ko’rib chiqish nafaqat fiskal daromad manbai, balki iqtisodiy barqarorlik va ijtimoiy tenglikni ta’minlash vositasi sifatida ham muhim ahamiyat kasb etadi. Kalit so’zlar: davlat byudjeti, byudjet daromadlari, bevosita soliqlar, bilvosita soliqlar, jismoniy shaxslar daromad solig‘i, yuridik shaxslar foyda solig‘i, mol-mulk solig‘i, еr solig‘i, resurs soliqlari, soliqlar tizimi, soliq siyosati, soliq yuklamasi, soliq ma’murchiligi, soliq imtiyozlari, soliq stavkalari, fiskal siyosat. Annotation: This article analyzes the role and importance of direct taxes in the structure of state budget revenues. Indirect taxes, as one of the main sources of ensuring the financial stability of the state, play an important role in economic policy. Their share in the structure of budget revenues, the mechanisms of formation and their impact on the country's economy are studied, and in the case of the budget of Uzbekistan, the share of direct taxes over the еars is considered not only as a source of fiscal revenue, but also as a means of ensuring economic stability and social equality. Key words: state budget, budget revenues, direct taxes, indirect taxes, personal income tax, corporate profit tax, property tax, land tax, resource taxes, tax system, tax policy, tax burden, tax administration, tax incentives, tax rates, fiscal policy. Kirish: Soliq – bu davlat yoki mahalliy boshqaruv organlari tomonidan tashkilotlar va jismoniy shaxslardan yigʻib olinadigan majburiy toʻlov boʻlib, davlat byudjetining asosiy daromad manbai hisoblanadi. Soliqlar iqtisodiyotda moliyaviy munosabatlarning tarkibiy qismini tashkil etadi va sof daromadning bir qismini byudjetga jalb qilish shaklidir1. Maqsad: Davlat va mahalliy boshqaruv organlarining faoliyatini moliyaviy taʼminlash. Manba: Soliqlar davlat byudjeti daromadlarining asosiy manbai hisoblanadi. Vazifa: Iqtisodiy turkum sifatida u daromadlarning bir qismini byudjetga jalb qilishga xizmat qiladi va moliyaviy munosabatlarning ajralmas qismidir. Soliq, davlat yoki mahalliy boshqaruv faoliyatini taʼminlash uchun davlat organlari tomonidan tashkilot va jismoniy shaxslardan yigʻib olinadigan toʻlovga aytiladi. Davlat byudjeti daromadlar qismining asosiy manbai soliqlar hisoblanadi. Shuningdek, soliq iqtisodiy turkum sifatida, sof daromadning bir qismini budjetga jalb qilish shakli boʻlib, moliyaviy munosabatlarning tarkibiy qismini tashkil qiladi 2. Asosiy qism: Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida soliqlar davlat tomonidan milliy daromadni qayta taqsimlash va uning asosiy funksiyalarini amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan davlat byudjeti daromadlarining asosiy manbayi bo‘lib xizmat qiladi. Shuningdek, soliqlar yordamida davlat umumiy farovonligini oshirish uchun aholining turli guruhlari o‘rtasida daromadlar tengsizligini bartaraf eta oladi. Bоzоr munоsаbаtlаrining rivоjlаnib bоrishi xususiy tаdbirkоrlik fаоliyаtining dаrоmаdini hisоbini yuritish masalalarini qiyinlаshtirаdi. Chunki xususiylаshtirilgаn bittа kоrxоnа о‘rnidа о‘nlаb kichik, xususiy vа jаmоа mulkigа аsоslаngаn kоrxоnаlаr pаydо bо‘lаdi. Mamlakatda mukаmmаl sоliq tizimi yаrаtilmаgаnligi sababli 1 https://uz.wikipedia.org/wiki/Soliq 2http://em.tiiame.uz/storage/web/source/1/elektron%20kutubxona/Soliqlar%20va%20soliqqa%20tortish.pdf Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) 532 ISSN: 2181-2861 dаrоmаdlаr summаsini аniqlаshdа jiddiy xаtоliklаr yuzaga kelishi mumkin. Mamlakatning iqtisodiy rivojlanishidagi soliq siyosatini baholash ancha murakkab masala hisoblanadi. Soliqlar iqtisodiy o‘sish va rivojlanish barqarorligi, iqtisodiyotdagi tarkibiy siljishlar, pirovardida, aholining hayot sifati va farovonligi darajasiga katta ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Soliq kodeksi 72 bob 483 moddadan iborat bo’lib, O‘zbekiston Respublikasida soliqlar va yig‘imlar tizimi 2-bob. Soliqlar va yig‘imlar 16-moddasida-Soliq deganda ushbu Kodeksda belgilangan, O‘zbekiston Respublikasining Davlat budjetiga yoki davlat maqsadli jamg‘armasiga (bundan buyon matnda budjet tizimi deb yuritiladi) to‘lanadigan majburiy beg‘araz to‘lov tushuniladi. Soliq kodeksining 17-moddasida O‘zbekiston respublikasida amal qiladigan soliq turlari keltirilgan bo‘lib ularga quydagilar kiradi: 1. qo‘shilgan qiymat solig‘i; 2. aksiz solig‘i; 3. foyda solig‘i; 4. jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i; 5. еr qa’ridan foydalanganlik uchun soliq; 6. suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliq; 7. mol-mulk solig‘i; 8. еr solig‘i; 9. ijtimoiy soliq. 1-rasm. Soliqlarning turlari ko’rsatilgan 3 Soliqlarni obyekti va iqtisodiy