INGLIZ VA O‘ZBEK PUBLITSISTIK MATNLARIDA ZEUGMA VOSITASINING QIYOSIY SEMANTIK TAHLILI

Аннотация

Ushbu maqolada ingliz matbuot tilida zeugmaning kognitiv va stilistik mohiyati, u orqali yaratiladigan semantik ko‘p qatlamlilik hamda ifoda tejamkorligi tahlil etilgan. Zeugma jurnalistik matnlarda o‘quvchining diqqatini tortish, axborotni ixcham va emotsional tarzda yetkazish, shuningdek, o‘quvchining tafakkurini faollashtirish vositasi sifatida o‘rganiladi. Maqolada zeugmaning kognitiv mexanizmlari, uning o‘quvchi ongida assotsiativ bog‘lanishlar yaratish xususiyati hamda matbuot uslubidagi badiiy va kommunikativ ahamiyati yoritilgan. Kalit so‘zlar: zeugma, matbuot tili, kognitiv lingvistika, stilistika, metafora, assotsiatsiya, ifoda tejamkorligi, semantik uyg‘unlik, pragmatik ta’sir, kontekst. Kirish: Zamonaviy tilshunoslikda til nafaqat aloqa vositasi, balki inson tafakkurining aks- sadosi, dunyoni anglash va tushuntirish mexanizmi sifatida ham o‘rganilmoqda. Kognitiv lingvistika bu jarayonda tildagi ma’no yaratilish mexanizmlarini, inson ongida so‘z va fikr o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni tahlil etadi. Shu nuqtayi nazardan qaraganda, zeugma — tilning nafaqat stilistik, balki kognitiv kuchga ega bo‘lgan murakkab hodisasidir. Zeugma tilda bir so‘zning ikki yoki undan ortiq obyekt bilan ishlatilishi natijasida hosil bo‘ladi. Bu hodisada bitta fe’l yoki boshqa markaziy birlik ikki xil semantik maydonni birlashtirib, o‘quvchida kutilmagan, lekin ma’noli bog‘lanish hosil qiladi. Misol uchun, ingliz tilidagi “She broke his car and his heart” gapida “broke” fe’li ikkita mutlaqo farqli obyekt bilan bog‘lanib, ham jismoniy, ham hissiy harakatni bildiradi. Natijada semantik kontrast va emotsional kuch paydo bo‘ladi. Aynan mana shu kognitiv murakkablik zeugmaning asosiy mohiyatini belgilaydi. Ingliz matbuoti tili o‘zining ixchamligi, tezkorligi va ta’sirchanligi bilan ajralib turadi. Jurnalistlar o‘quvchi e’tiborini bir necha soniyada jalb etish uchun turli stilistik vositalardan foydalanadilar. Zeugma bu borada o‘ziga xos o‘rin tutadi, chunki u nafaqat so‘z tejamkorligini ta’minlaydi, balki o‘quvchining ongida bir vaqtning o‘zida bir nechta assotsiatsiyalarni uyg‘otadi. Zeugmaning kognitiv mohiyati insonning assotsiativ fikrlash xususiyatiga tayanadi. Til orqali inson bir tushunchani boshqasi bilan bog‘laydi, shunday qilib, yangi ma’no maydonlari yaratiladi. Matbuot tilida bu hodisa o‘quvchining emotsional ishtirokini oshiradi, matnga estetik kuch beradi, uni esda qolarli qiladi. Shuningdek, zeugma orqali jurnalistlar so‘z o‘yini yaratadilar. Bu o‘yin o‘quvchini faollikka undaydi, uni matnni chuqurroq tahlil qilishga majbur etadi. Natijada matn faqat axborot uzatish vositasi bo‘lib qolmay, balki kognitiv jarayon — tafakkur va idrok o‘rtasidagi faol o‘zaro aloqaga aylanadi. atbuot tilida zeugmaning stilistik jihatdan ishlatilishi o‘ziga xos kontekstual o‘yinlarga asoslanadi. 113 NEW RENAISSANCE 2025 NOVEMBER INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 11 U ba’zida hazil, kinoya, istehzo vositasi sifatida namoyon bo‘ladi, ba’zida esa voqea yoki fikrning ta’sir kuchini oshirish uchun ishlatiladi. Bunday usul, ayniqsa, sarlavhalarda, reklama matnlarida va tahliliy maqolalarda keng qo‘llaniladi. Kognitiv nuqtayi nazardan, zeugma o‘quvchining diqqatini markazlashtiradi va uning tafakkurida yangi ma’no bog‘lanishlarini yaratadi. Shu bilan birga, u informatsion yuklamani kamaytiradi, chunki bitta so‘z orqali ikki xil fikrni ifodalash imkonini beradi. Bu jihatdan u tildagi iqtisodiylik prinsipining yorqin namunasidir. Til tizimida zeugma muloqotning emotsional jihatini kuchaytiradi. O‘quvchi matnni o‘qir ekan, u nafaqat mazmunni, balki yozuvchining hissiy munosabatini ham sezadi. Shuning uchun zeugma jurnalistik diskursda o‘quvchini fikrlashga, tahlil qilishga va munosabat bildirishga undovchi vosita sifatida qaraladi. Zevgmaning bu kognitiv va stilistik xususiyatlarini o‘rganish, nafaqat tilshunoslik, balki kommunikatsiya nazariyasi, psixolingvistika va sotsiologiya sohalarida ham muhim ilmiy natijalar berishi mumkin. Asosiy qism: Ingliz matbuot tili zamonaviy axborot oqimining eng ta’sirchan shakli sifatida, so‘z tanlashda ixchamlik va ma’nodorlikni talab etadi. Shunday sharoitda zeugma hodisasi jurnalistik nutqda muhim stilistik vositaga aylanadi. Uning yordamida jurnalist so‘zlarni semantik jihatdan uyg‘unlashtirib, matnni jonlantiradi, o‘quvchining e’tiborini muayyan fikrga qaratadi. Kognitiv jihatdan qaraganda, zeugma insonning konseptual tafakkur mexanizmlarini ishga soladi. Bunda bir so‘z bir vaqtning o‘zida ikki yoki undan ortiq konseptual maydon bilan bog‘lanadi. Shu tariqa, o‘quvchi so‘zning oddiy ma’nosidan tashqariga chiqib, yangi semantik bog‘lanishlarni idrok etadi. Bu hodisa o‘quvchini passiv qabul qiluvchidan faol ishtirokchiga aylantiradi. Stilistik jihatdan esa zeugma jurnalistik ifodaning ritm va dinamizmini kuchaytiradi. U so‘zlar o‘rtasidagi semantik qarama-qarshilik yoki uyg‘unlik orqali nutqga estetik tus beradi. Masalan, “He stole my money and my peace” ifodasida “stole” so‘