O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI HISOB TIZIMIDA MOLIYAVIY HISOBOTNING XALQARO STANDARTLARINI AMALIYOTIDA QO‘LLASH MASALALARI. O‘ZBEKISTONDA MOLIYAVIY HISOBOTNI MHXS (IFRS) GA MUVOFIQLASHTIRISHNI TAKOMILLASHTIRISH

Аннотация

Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasida moliyaviy hisobot tizimini xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (MHXS) bilan muvofiqlashtirish jarayonining hozirgi holati, mavjud muammolar hamda ularni bartaraf etish yo‘llari tahlil qilingan. Shuningdek, korxonalarda MHXSni joriy etishning amaliy ahamiyati va istiqbollari yoritilgan. Kalit so‘zlar: MHXS, IFRS, moliyaviy hisobot, buxgalteriya hisobi, xalqaro standartlar, muvofiqlashtirish, investitsiya muhiti. So‘nggi yillarda O‘zbekiston iqtisodiyotida bozor munosabatlarini chuqurlashtirish, xorijiy investitsiyalarni jalb etish va xalqaro moliya bozorlariga integratsiyalash jarayonlari jadallashmoqda. Ushbu jarayonlar milliy buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobot tizimini xalqaro talablarga muvofiqlashtirish zaruratini yuzaga keltirdi. Xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (MHXS, inglizcha IFRS) moliyaviy ma’lumotlarning shaffofligi, taqqoslanuvchanligi va ishonchliligini ta’minlaydigan global tizim sifatida jahon miqyosida tan olingan bo‘lib, u moliyaviy axborotlarni yagona talqin va baholash mezonlariga keltirish imkonini beradi. O‘zbekiston Respublikasida MHXSni joriy etish jarayoni 2018-yildan boshlab davlat siyosati darajasida yo‘lga qo‘yildi. Prezidentning 2019-yil 24-fevraldagi PQ–4611-sonli “Moliyaviy hisobotni xalqaro standartlarga o‘tkazish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori ushbu sohada muhim huquqiy asos yaratdi. Mazkur qaror asosida 2021-yildan boshlab banklar, sug‘urta kompaniyalari va yirik xo‘jalik subyektlari moliyaviy hisobotni MHXS asosida tayyorlashni boshladilar. Bu esa respublika miqyosida hisob tizimini modernizatsiya qilish va uni xalqaro moliya tizimiga integratsiyalash yo‘lida muhim qadam bo‘ldi. MHXSning joriy etilishi O‘zbekiston korxonalari uchun bir qator afzalliklarni taqdim etadi. Avvalo, buxoriy hisobotlarning xalqaro investorlar tomonidan oson tushunilishi va ularning ishonchini oshiradi. Shuningdek, korxonalar uchun xorijiy moliya institutlari bilan hamkorlik qilish, chet el kredit liniyalariga chiqish imkoniyatlari kengayadi. MHXSning qo‘llanilishi, shuningdek, ichki boshqaruv tizimini takomillashtiradi, moliyaviy natijalarni yanada aniq va shaffof ko‘rsatishga yordam beradi hamda biznes qarorlarining sifatini oshiradi. Shu bilan birga, xalqaro standartlarga muvofiq hisobot yuritish korxonalar uchun kredit reytingini yaxshilashda va auditorlik jarayonlarini xalqaro mezonlarga moslashtirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Biroq, MHXSni to‘liq joriy etish jarayonida bir qator muammolar ham mavjud. Eng avvalo, mamlakatda xalqaro standartlar bo‘yicha malakali buxgalterlar va auditorlar yetishmaydi. Amaliyotda ko‘plab mutaxassislar milliy buxgalteriya hisob standartlariga tayanib ishlashadi, MHXSdagi kontseptual farqlar esa ular uchun yangi yondashuvni talab qiladi. Shu bilan birga, o‘quv dasturlarida va oliy ta’lim tizimida MHXS bo‘yicha maxsus kurslar, amaliy qo‘llanmalar va treninglar yetarli darajada yo‘lga qo‘yilmagan. Bundan tashqari, ayrim hollarda milliy standartlar bilan xalqaro standartlar o‘rtasida tafovutlar mavjud bo‘lib, bu esa moliyaviy hisobotni konvertatsiya qilish jarayonida qo‘shimcha vaqt va resurs sarfini keltirib chiqaradi. Texnik jihatdan ham muammolar mavjud — ayrim korxonalarda zamonaviy axborot tizimlari, buxgalteriya dasturlari va avtomatlashtirilgan hisobot tizimlari yetarli darajada rivojlanmagan. Bu esa MHXS asosida hisobot yuritishni murakkablashtiradi. Shu sababli, moliyaviy hisobot tizimini xalqaro standartlarga to‘liq muvofiqlashtirish uchun keng qamrovli islohotlar amalga oshirilishi zarur. Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) 356 ISSN: 2181-2861 Birinchidan, MHXS bo‘yicha mutaxassislarni tayyorlash va ularning malakasini oshirish tizimini yaratish muhim. Buxgalterlar, auditorlar va moliyaviy menejerlar uchun xalqaro sertifikatlash dasturlarini (masalan, ACCA, DipIFR) qo‘llab-quvvatlash kerak. Ikkinchidan, oliy ta’lim muassasalarida MHXS bo‘yicha fanlarni kengaytirish, amaliyotga yo‘naltirilgan o‘quv dasturlarini ishlab chiqish maqsadga muvofiqdir. Uchinchidan, korxonalarda xalqaro standartlarga mos axborot tizimlari va buxgalteriya dasturlarini joriy etish, shu jumladan, davlat tomonidan bu borada metodik qo‘llanmalar va elektron platformalarni ishlab chiqish zarur. Xulosa qilib aytganda, O‘zbekiston moliyaviy hisobot tizimini MHXSga muvofiqlashtirish jarayoni murakkab, ammo zaruriy bosqichdir. Ushbu jarayon mamlakat iqtisodiyotining shaffofligini oshiradi, investitsiya muhitini yaxshilaydi va korxonalarni xalqaro raqobatbardosh bo‘lishiga zamin yaratadi. MHXSni to‘liq joriy etish orqali O‘zbekiston xalqaro moliya tizimiga chuqur integratsiyalashgan, barqaror va ishonchli iqtisodiy tizimga ega davlat sifatida o‘z o‘rnini mustahkamlashi mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti qarori “Moliyaviy hisobotni xalqaro standartlarga o‘tkazish chora- tadbirlari to‘g‘risida” — PQ–4611, 24.02.2019 y. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Moliyaviy buxgalteriya