XOʻJALIK YURUTUVCHI SUBYEKLAR FOYDASINI SOLIQGA TORTISH MEXANIZMNI TAKOMILLASHTIRISHNI KORXONA DAROMADIGA TA'SIRI

Аннотация

Har bir mamlakat iqtisodiyotida soliq majburiyatlari mamlakat rivoji uchun xizmat qiladi.O’z navbatida soliq majburiyatlari barcha subyekt dan boshlanib yirik korxonalar majburiyati sifatida yotadi. Ushbu tezisda O’zbekiston Respublikasida xoʻjalik yurutuvchi subyetlarning foydasi soliqga tortish mexanizmni taxliliy asoslari hamda uni takomillashtirish boʻyicha beridadigan takliflar kiritilgan o’zgarishlari va bu oʻzgarishlarni korxonalar miqiyida samarasiz yoki naflilik jarayonlari taxlil qilingan. Kalit so’zlari: Soliq va joriy etilgan o’zgarishlarni baholash va takomillashtirish. Hozirgi kunda mamlakatimiz tomonidan tadbirkorlik va shunga o’xshash ishlab chiqarish yoki xizmat ko’rsatish sohalarida keng imkoniyatlar berilmoqda. O’z navbatida bunday ishlab chiqarishlar mamalakat iqtisododiyoti uchun ham rivojlanish hisoblanib,bulardagi yaqol misol soliq majburiyatlari ortishiga olib keladi. Misol uchun har bir yirik korxonalar o’z navbatida va Foyda solig’I majburitlari korxonaning majburiyat sifatida tan olinadi. Adabiyotlar sharxi Soliq siyosati, soliq yukini belgilash, soliq tizimini shakllantirish va rivojlantirishga bizning mamlakatimizda va xorijda qator tadqiqot ishlari bagʼishlangan. Bular qatorida А.V.Titov tadqiqotlari tadbirkorlik faoliyatini soliqlar orqali tartibga solish1 V.Yu.Sheglov va Ye.V.Fedoninaning tadqiqotlaridagi soliq solishni xoʼjalik subʼektlar faoliyatiga taʼsirining tahlillariga bagʼishlanganligini alohida taʼkid-lab oʼtsa boʼladi2. Mamlakatimiz tadqiqotchilaridan E. Gadoev, N. Аshurova, J.Аbdullaev, G.Raximova va boshqalar tomonidan tad-birkorlik subʼektlariga soliq yuki, biznes muhit va uni yaxshilash masalalariga bagʼishlangan tadqiqotlari mavjud3. Taxlil qilish asoslari Shuning bilan soliq siyosatini shakllantirishda soliq yuki va byudjet tushumlarini oʼrtasidagi muvozanatga erishish va uning uygʼunlashtirish borasida matematik modellarni qoʼllash borasida qator xal qilinmagan masalalar mavjud. Ushbu yoʼnalishdagi ilmiy izlanishlarmaʼlum nafaqat ilmiy, balki metodologiy ham ahamiyatni kasb etadi. Tadqiq etilgan hisoblash modeliga yondashuv amaliy ahamiyatga ham ega. Moliya vazirligi va DSQning qarori (2018 yil 20 avgustda 2439−6-son bilan ro‘yxatdan o‘tkazilgan) bilan soliq hisobotining shakllariga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritildi. Bu haqda Norma.uz xabar berdi. Yuridik shaxslardan olinadigan foyda solig‘i bo‘yicha barcha hisobot shakllaridan obodonlashtirish va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish solig‘iga taalluqli ko‘rsatkichlar chiqarib tashlandi. Eslatib o‘tamiz, 2018 yil 1 yanvardan e’tiboran ushbu soliqlar bitta foyda solig‘iga birlashtirilgan. Soliq solinadigan baza va foyda solig‘i summasi ikkita summa bilan aks ettiriladi: 2018 yil I choragi uchun alohida; qolgan summa. Bu I chorakda soliq bo‘yicha quyidagi imtiyozlar amal qilgani bilan bog‘liq, ular II chorakdan boshlab bekor qilingan: ➢ yuridik shaxsdan olinib, uning ustav kapitaliga yo‘naltirilgan dividendlar bo‘yicha; ➢ mahalliylashtirish loyihalari bo‘yicha; 1 Титов А.В. Налоговое регулирование предпринимательства . 2 Щеглов В. Ю., Федонина Е. В. Анализ влияния налогообложения на деятельность хозяй-ствующих субъектов . 3 Nozim Muminov, Gulnora Rakhimova. (2020). THE WAYS OF IMPROVEMENT OF BUSINESS ENVIRONMENT BY ORGANIZING PUBLIC PROCUREMENT SYSTEM IN UZBEKISTAN. Maqoladan Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) 309 ISSN: 2181-2861 ➢ eksport qiluvchi korxonalar uchun soliq stavkasini pasaytirish bo‘yicha. ➢ 9 va 12-ilovalar faqat 2018 yil I choragi uchun to‘ldiriladi va butun soliq davri mobaynida o‘zgartirishsiz qoldiriladi. Foyda solig‘i hisob-kitobiga 3-ilova (ilgari — 2-ilova) «Chegirilmaydigan xarajatlar"ga o‘zgartirish kiritildi, sababi ilgari chegirilmaydigan deb hisoblangan soliq to‘lovchining ayrim xarajatlari 2018 yil 1 yanvardan boshlab chegiriladiganlar sirasiga kiritildi. Masalan: ➢ yordamchi xo‘jaliklar tomonidan ishlab chiqariladigan va soliq to‘lovchining umumiy ovqatlanish ehtiyojlari uchun beriladigan tovarlar bo‘yicha narxdagi farqlar (zararlar); ➢ xo‘jalik boshqaruvi organini saqlash uchun ajratmalar; ➢ birgina hisobot davrida bir martadan ortiq o‘tkaziladigan yillik moliyaviy hisobot auditini o‘tkazish xarajatlari; ➢ soliq to‘lovchi faoliyatida talabgir bo‘lmagan kasblar bo‘yicha kadrlarni tayyorlash xarajatlari; ➢ pensiyaga chiqayotgan mehnat faxriylariga bir yo‘la to‘lanadigan nafaqalar; ➢ ishlab chiqarish jarayoni bilan bog‘liq bo‘lmagan salomatlikni muhofaza qilish va dam olishni tashkil etish tadbirlariga xarajatlar; ➢ shaharlar va posyolkalarni obodonlashtirish ishlarini bajarishga xarajatlar; ➢ to‘liq eskirgan, foydalanishda bo‘lgan asbob-uskuna uchun to‘lov; ➢ ishonchli boshqaruvchi xizmatlari qiymatiga haq to‘lash xarajatlari. Foyda solig‘i hisob-kitobiga yangi 14-ilova — «Yuridik shaxslardan olinadigan foyda solig‘ining qo‘shimcha summasining hisob-kitob-ma’lumotnomasi» qo‘shimcha qilindi. Uni asosiy faoliyat turi avtomobil transportida yuk tashish bo‘yicha xizmatlar ko