QO’SHILGAN QIYMAT SOLIG’INI UNDIRISH MEXANIZMI VA UNI XORIJIY TAJRIBA ASOSIDA TAKOMILLASHTIRISH

Аннотация

Ushbu tezesda bozor iqtisodiyoti sharoitida davlat byudjeti daromadlarining barqarorligini ta’minlashda qo‘shilgan qiymat solig‘ining (QQS) o‘rni va ahamiyati tahlil qilingan. Xususan, O‘zbekistonda QQS tushumlarining byudjetdagi ulushi, soliqni undirish mexanizmi hamda xorijiy davlatlar — Yevropa Ittifoqi, Kanada va Janubiy Koreya tajribalari o‘rganilgan. Maqolada raqamlashtirish, elektron hisob-faktura tizimini joriy etish, teskari hisoblash mexanizmini kengaytirish va soliq intizomini mustahkamlash orqali soliq undirish samaradorligini oshirish bo‘yicha takliflar berilgan. Mazkur tajribalarni milliy sharoitga moslashtirib tatbiq etish byudjet daromadlarini barqarorlashtirish va iqtisodiy o‘sishga erishishda muhim omil bo‘lishi mumkinligi asoslab berilgan. Kalit so‘zlar; QQS (Qo‘shilgan qiymat solig‘i). Raqamlashtirish. Elektron hisob-faktura (e-invoice). Teskari hisoblash (reverse charge). Soliq bazasi. Byudjet daromadlari. Soliq intizomi Bozor iqtisodiyoti sharoitida davlat byudjeti daromadlarining barqarorligini ta’minlashda soliq tizimi, xususan qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS) alohida ahamiyatga ega. QQS — to‘g‘ridan-to‘g‘ri bo‘lmagan soliq turi bo‘lib, ishlab chiqarish va realizatsiya bosqichlarida yaratilgan qo‘shilgan qiymatga nisbatan undiriladi. U O‘zbekiston Respublikasida davlat byudjetining eng yirik manbalaridan biri hisoblanadi. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, QQS tushumlari umumiy byudjet daromadlarining deyarli yarmiga yaqin qismini tashkil etmoqda. Bu esa soliq undirish mexanizmini yanada takomillashtirish zarurligini ko‘rsatadi.O‘zbekistonda hozirgi kunda QQS stavkasi 12 foiz miqdorida belgilangan bo‘lib, bu stavka 2028-yilgacha oshirilmasligi rejalashtirilgan 1. So‘nggi yillarda QQS to‘lovchilarning soni sezilarli darajada ko‘paymoqda. Masalan, 2025- yil avgust holatiga ko‘ra 233 mingdan ortiq soliq to‘lovchilar QQS ro‘yxatida mavjud bo‘lib, bu o‘tgan yilga nisbatan 18,5 foiz ko‘pdir 2. Bu jarayon soliq bazasini kengaytirishga, shaffoflikni oshirishga va soya iqtisodiyotini qisqartirishga xizmat qiladi. Raqamlashtirish va xalqaro tajriba Xalqaro tajribalar shuni ko‘rsatadiki, QQS undirish samaradorligini oshirishda raqamlashtirish hal qiluvchi ahamiyatga ega. Masalan: Yevropa Ittifoqida elektron hisob-faktura (e-invoice) tizimi keng qo‘llaniladi. Bu tizimda tovar yoki xizmat yetkazib beruvchisi xaridorga raqamli shakldagi hisob-faktura taqdim etadi. Hisob-fakturalar davlat soliq bazasi bilan integratsiya qilinganligi sababli, QQS tushumlarining yashirilish ehtimoli keskin kamayadi. Bundan tashqari, “reverse charge” (teskari hisoblash) mexanizmi yordamida soliq to‘lovchining mas’uliyati oshiriladi 3, Kanadada QQS (GST/HST) yagona stavka asosida undiriladi va elektron monitoring tizimi orqali real vaqt rejimida nazorat qilinadi. Bu esa tekshiruv harajatlarini kamaytirish, soliq intizomini kuchaytirish va tushumlarni barqarorlashtirishga xizmat qiladi 4. 1. 1Tashkent Times. “VAT and income tax rates in Uzbekistan not to rise until 2028.” 2025. tashkenttimes.uz 2. 2 Uzdaily. “Number of VAT payers rises 18.5% year on year.” August 2025. uzdaily.uz 3. 3International Observatory on e-Invoicing. E-invoicing and VAT revenue in the EU. Politecnico di Milano, 2023. eng.osservatori.net 4. 4 PwC. VAT in the Digital Age (ViDA) package. 2023. pwc.com Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) 285 ISSN: 2181-2861 Janubiy Koreya tajribasida esa QQS bo‘yicha elektron hisob-kitoblar markazlashgan ma’lumotlar bazasi orqali yuritiladi. Natijada yashirin iqtisodiy faoliyat imkoniyatlari kamayadi va byudjet daromadlari barqarorligiga erishiladi 5. O‘zbekiston amaliyoti va islohotlar O‘zbekiston ham so‘nggi yillarda raqamli soliq tizimini joriy etish bo‘yicha faol islohotlar olib bormoqda. 2020-yildan boshlab ko‘plab xo‘jalik yurituvchi subyektlar elektron hisob-faktura (e-invoice) tizimidan foydalanmoqda . 2025-yildan esa avtomatik “xavf baholash” tizimi ishga tushirilishi rejalashtirilgan bo‘lib, bu tizim orqali e-invoice hujjatlari real vaqt rejimida tekshiriladi va xatar darajasiga ko‘ra tasniflanadi .6 Shuningdek, qishloq xo‘jaligi va ayrim tarmoqlarda QQS bo‘yicha imtiyozlar belgilangan. 2026-yildan boshlab fermerlar va xonadonlarda yetishtirilgan mahsulotlarga “0% QQS stavkasi” qo‘llaniladi 7. Bundan tashqari, mehmonxona, umumiy ovqatlanish va turizm sohasida QQSning ma’lum qismi cashback shaklida qaytariladi .8 2025-yildan dorixona va xususiy klinikalar ham QQS to‘lovchilarga kiritiladi Takliflar 1. Elektron hisob-fakturani QR kodlar bilan to‘liq joriy qilish — bu nafaqat shaffoflikni oshiradi, balki soliq nazoratini ham soddalashtiradi. 2. Kanada tajribasidagi kabi yagona QQS stavkasini saqlab qolish va real vaqt rejimida monitoring tizimini takomillashtirish kerak . 3. Soliq imtiyozlarini optimallashtirish — aniq iqtisodiy samaradorlik beradigan tarmoqlarga yo‘naltirish kerak . 4. Raqamli platformalar orqali soliq to‘lovchilar uchun onlayn tahliliy mexanizmlarni kuchaytirish lozim. Xulosa QQS undirish me