DAVLAT BYUDJETI DAROMADLARI TARKIBIDA BILVOSITA SOLIQLARNING TUTGAN O`RNI

Аннотация

Ushbu maqolada davlat byudjeti daromadlari tarkibida bilvosita soliqlarning ahamiyati va vazifalari yoritib beriladi. Bilvosita soliqlar zamonaviy moliya tizimining ajralmas qismi bo‘lib, davlat byudjeti barqarorligini ta’minlashda muhim o‘rin tutadi. Ular to‘g‘ridan-to‘g‘ri daromadga emas, balki tovar va xizmatlarning iste’moliga solinadigan soliqlar bo‘lib, iqtisodiyotdagi pul aylanishi va iste’mol jarayonlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Bilvosita soliqlarning asosiy ahamiyati shundaki, ular davlatga doimiy va barqaror daromad manbaini yaratadi. Chunki bu soliqlarni yig‘ish nisbatan oson, nazorat qilish mexanizmlari kuchli va ular aholining barcha qatlamlari tomonidan to‘lanadi. Shu orqali davlat ijtimoiy dasturlarni moliyalashtirish, infratuzilmani rivojlantirish hamda byudjet taqchilligini kamaytirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Kalit so`zlar: davlat byudjeti, byudjet daromadlari, bilvosita soliqlar, qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS), aksiz solig‘i, bojxona bojlari, soliq siyosati, soliq tizimi, soliq bazasi, soliq tushumlari, fiskal siyosat, iqtisodiy barqarorlik, davlat moliyasi, soliq yukini taqsimlash, soliq islohotlari, iste’mol soliqlari, byudjet barqarorligi, soliq ma’murchiligi, iqtisodiy rivojlanish, davlat daromadlari. Annotation: This article highlights the importance and functions of indirect taxes in the structure of state budget revenues. Indirect taxes are an integral part of the modern financial system and play an important role in ensuring the stability of the state budget. They are taxes imposed not on direct income, but on the consumption of goods and services, and have a direct impact on the circulation of money in the economy and consumption processes. The main importance of indirect taxes is that they create a permanent and stable source of income for the state. Because these taxes are relatively easy to collect, have strong control mechanisms, and are paid by all segments of the population. This allows the state to finance social programs, develop infrastructure, and reduce the budget deficit. Keywords: state budget, budget revenues, indirect taxes, value added tax (VAT), excise tax, customs duties, tax policy, tax system, tax base, tax revenues, fiscal policy, economic stability, public finance, tax burden distribution, tax reforms. Kirish: Bilvosita soliqlar ulushining yuqoriligi aholining past daromadli qatlamlariga nisbatan soliq yukining ortishiga sabab bo‘lmoqda. Davlat byudjeti mamlakatning iqtisodiy va ijtimoiy taraqqiyotini ta’minlashda asosiy moliyaviy vosita hisoblanadi. Byudjet daromadlari tarkibida soliqlar muhim o‘rin tutadi, ularning ichida esa bilvosita soliqlar eng barqaror va kafolatlangan tushum manbalaridan biridir. Bilvosita soliqlar — bu to‘g‘ridan-to‘g‘ri daromadlarga emas, balki tovar va xizmatlarning iste’moliga solinadigan soliqlar bo‘lib, ular iste’molchi tomonidan tovar narxiga qo‘shilgan holda to‘lanadi. Ushbu soliqlarning mohiyati shundan iboratki, ular iqtisodiyotdagi iste’mol jarayonini tartibga solish, davlat byudjetiga barqaror tushum keltirish va ijtimoiy siyosatni amalga oshirish vositasi sifatida xizmat qiladi. Bilvosita soliqlar to‘lovchi bilan soliq yukini amalda ko‘taruvchi o‘rtasida bilvosita aloqa mavjudligi bilan bevosita soliqlardan farq qiladi. Ular orqali davlat iqtisodiy faoliyatni nazorat qiladi, narx siyosatini boshqaradi va byudjet barqarorligini ta’minlaydi. Asosiy qism: Bilvosita soliqlar — bu to‘lovchi tomonidan bevosita emas, balki tovar yoki xizmat narxiga qo‘shilgan holda bilvosita tarzda to‘lanadigan soliqlar bo‘lib, ular asosan iste’mol jarayoniga ta’sir qiladi. Ularning iqtisodiy mohiyati shundaki, bu soliqlar daromadga emas, balki iste’molga solinadi. Ya’ni, inson qancha ko‘p xarid qilsa, shuncha ko‘p soliq to‘laydi. Bilvosita soliqlar davlat uchun eng ishonchli va barqaror daromad manbai sanaladi. Chunki ular aholining barcha qatlamlari tomonidan to‘lanadi va iqtisodiy faollikka bevosita bog‘liqdir. Shu bois ular davlat byudjetini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Bilvosita soliqlarning turlari va ularning o‘rni: O‘zbekiston soliq tizimida bilvosita soliqlar quyidagi turlarga bo‘linadi: Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) 267 ISSN: 2181-2861 Qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS) – bilvosita soliqlarning asosiy turi bo‘lib, ishlab chiqarishning har bir bosqichida yaratilgan qo‘shimcha qiymatga solinadi. U davlat byudjeti tushumlarining eng katta qismini tashkil etadi. Aksiz solig‘i – zararli yoki hashamat tovarlariga (tamaki, spirtli ichimlik, benzin, avtomobil va boshqalar) solinadi. Bu soliq iqtisodiy va ijtimoiy jihatdan tartibga soluvchi vosita sifatida xizmat qiladi. Bojxona bojlari – import qilinadigan mahsulotlardan olinadi va ichki bozorni himoya qilish, hamda byudjet daromadlarini oshirishga qaratilgan. Ushbu soliqlar to‘plami davlat byudjeti daromadlarining 40–50 foizgacha qismini tashkil etib, fiskal siyosatning asosiy poydevorini yaratadi. Xulosa va takliflar: O‘zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan ke