O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI SOLIQ QONUNCHILIGIDA YIRIK SOLIQ TO‘LOVCHILARNING SOLIQ QARZINI UNDIRISHNING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI

Аннотация

Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasi soliq qonunchiligida yirik soliq to‘lovchilarning soliq qarzini undirish jarayoni tahlil qilinadi. Yirik soliq to‘lovchilar iqtisodiy salohiyati yuqori bo‘lgan subyektlar bo‘lib, ularning soliq majburiyatlarini bajarishi davlat byudjetining barqarorligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Maqolada soliq qarzining vujudga kelish sabablari, undirish mexanizmlari, maxsus inspeksiyalar faoliyati, risk tahliliga asoslangan yondashuvlar hamda mavjud muammolar yoritilgan. Shuningdek, soliq ma’muriyatchiligini takomillashtirish bo‘yicha takliflar ham ilgari surilgan. Kalit so‘zlar: yirik soliq to‘lovchilar, soliq qarzi, undirish mexanizmlari, Soliq kodeksi, soliq inspeksiyasi, risk tahlili, soliq ma’muriyatchiligi, davlat byudjeti 1. Yirik soliq to‘lovchilar tushunchasi Yirik soliq to‘lovchilar — bu yillik soliq to‘lovlari miqdori, iqtisodiy faoliyat ko‘lami, xodimlar soni va boshqa mezonlar asosida belgilangan korxonalar bo‘lib, ular Soliq qo‘mitasi tomonidan alohida ro‘yxatga olinadi. Ular odatda strategik tarmoqlarda faoliyat yurituvchi — energetika, telekommunikatsiya, bank, neft- gaz, metallurgiya va boshqa sohalardagi yirik kompaniyalardir. Soliq qarzining vujudga kelishi va huquqiy asoslari Soliq qarzi — bu soliq to‘lovchining belgilangan muddatda to‘lamagan soliq summasi bo‘lib, Soliq kodeksining tegishli moddalarida belgilangan tartibda aniqlanadi. Soliq qarzi vujudga kelgan taqdirda, soliq organlari uni undirish bo‘yicha quyidagi choralarni ko‘radi: ✓ Soliq to‘lovchiga qarzdorlik haqida rasmiy bildirishnoma yuborish ✓ Bank hisob raqamlariga inkasso topshiriqlari berish ✓ Mulkka taqiq qo‘yish va majburiy realizatsiya qilish ✓ Sud orqali undirish Yirik soliq to‘lovchilarga nisbatan maxsus yondashuv Yirik soliq to‘lovchilarga nisbatan soliq qarzini undirishda quyidagi o‘ziga xos xususiyatlar mavjud: ✓ Markazlashtirilgan nazorat: Yirik soliq to‘lovchilar bo‘yicha hududlararo soliq inspeksiyasi tashkil etilgan bo‘lib, bu inspeksiya Soliq qo‘mitasining tarkibiy bo‘linmasi sifatida bevosita nazoratni amalga oshiradi. ✓ Hududiy cheklovlar yo‘qligi: Mazkur inspeksiya yirik soliq to‘lovchilarni joylashgan hududidan qat’i nazar nazorat qiladi, bu esa soliq ma’muriyatchiligini soddalashtiradi. ✓ Risk tahliliga asoslangan yondashuv: Yirik soliq to‘lovchilarning soliq qarzlari risk darajasiga qarab tahlil qilinadi va undirish strategiyasi shunga mos ravishda belgilanadi. ✓ Monitoring va auditning kuchaytirilgan shakli: Yirik soliq to‘lovchilarga nisbatan soliq auditi muntazam va chuqurlashtirilgan shaklda o‘tkaziladi. Soliq qarzini undirishning amaliy mexanizmlari Yirik soliq to‘lovchilarning soliq qarzini undirishda quyidagi amaliy mexanizmlar qo‘llaniladi: ✓ Elektron monitoring tizimlari: Soliq to‘lovchilarning moliyaviy holati real vaqt rejimida kuzatiladi. ✓ Inkasso topshiriqlari: Bankdagi hisob raqamlaridan soliq qarzi miqdorida mablag‘ yechib olinadi. ✓ Sud orqali undirish: Agar soliq to‘lovchi qarzni ixtiyoriy ravishda to‘lamasa, soliq organlari sudga murojaat qiladi. ✓ Mulkni musodara qilish: Soliq qarzi katta miqdorda bo‘lsa, soliq to‘lovchining mol-mulki musodara qilinib, auksion orqali sotiladi. Soliq qarzini undirishda yuzaga keladigan muammolar ✓ Soliq to‘lovchilarning moliyaviy qiyinchiliklari Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) 259 ISSN: 2181-2861 ✓ Sud jarayonlarining cho‘zilishi ✓ Mulkni realizatsiya qilishdagi byurokratik to‘siqlar ✓ Soliq to‘lovchilarning qarzdorlikni yashirishga urinishlari Xulosa Yirik soliq to‘lovchilarning soliq qarzini undirish O‘zbekiston soliq siyosatining muhim tarkibiy qismi bo‘lib, bu jarayonni samarali tashkil etish davlat byudjeti barqarorligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Soliq qonunchiligida belgilangan maxsus yondashuvlar, markazlashtirilgan nazorat va risk tahliliga asoslangan mexanizmlar bu jarayonni yanada takomillashtirishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, mavjud muammolarni bartaraf etish uchun soliq ma’muriyatchiligini raqamlashtirish, sud jarayonlarini soddalashtirish va soliq to‘lovchilar bilan ochiq muloqotni kuchaytirish zarur. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi – 2020-yil 1-yanvardan kuchga kirgan yangi tahriri. Toshkent: Adliya vazirligi nashriyoti. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari va qarorlari – soliq ma’muriyatchiligini takomillashtirishga oid hujjatlar. www.lex.uz 3. Davlat soliq qo‘mitasi rasmiy veb-sayti – yirik soliq to‘lovchilar bo‘yicha statistik ma’lumotlar va metodik ko‘rsatmalar. www.soliq.uz 4. Karimov, A. (2021). Soliq nazorati va soliq qarzini undirish mexanizmlari. Toshkent: Iqtisodiyot va moliya nashriyoti. 5. Raxmatov, D. (2022). Yirik soliq to‘lovchilar bilan ishlashda soliq ma’muriyatchiligining xususiyatlari. “Soliq va audit” ilmiy jurnali, №3, 45–52-betlar. 6. Xudoyberdiyev, M. (2023). Soliq qarzini undirishda elektron monitoring tizimlarining roli. “Iqtisodiy tadqiqotlar” jurnali, №2, 60–68-betlar. 7. UNCTAD (2021). Tax Incentives and