OʻZBEKISTONDA EKSPORT SALOHIYATINI OSHIRISHDA BANKLARNING OʻRNI

Аннотация

Mazkur ilmiy tezisda Oʻzbekiston Respublikasida eksport salohiyatini oshirish jarayonida bank tizimining o‘rni va roli yoritilgan. Unda eksportni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari, tijorat banklarining xalqaro kreditlash va kafolatlashdagi ishtiroki, davlat tomonidan eksportni rag‘batlantirish siyosatida banklarning ahamiyati tahlil qilingan. Shuningdek, 2024-yil holatiga ko‘ra O‘zbekiston bank tizimining eksport sohasidagi asosiy ko‘rsatkichlari va ularni rivojlantirish istiqbollari o‘rganilgan. Kalit so‘zlar: eksport, bank tizimi, moliyalashtirish, eksport krediti, kafolat, sug‘urta, tashqi savdo, eksport salohiyati, iqtisodiy o‘sish, xalqaro hamkorlik. Kirish: Jahon iqtisodiyotida so‘nggi yillarda global raqobatning kuchayishi, tashqi bozorlardagi talabning o‘zgarishi va logistika tizimlarining murakkablashuvi eksport faoliyatining barqarorligini ta’minlashda moliyaviy institutlarning rolini yanada oshirdi. Eksport – mamlakatning iqtisodiy mustaqilligini ta’minlovchi, valyuta tushumlarini ko‘paytiruvchi hamda milliy ishlab chiqarish salohiyatini oshiruvchi muhim omildir. O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan buyon eksportni kengaytirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lib kelmoqda. 2017-yildan boshlab mamlakatda iqtisodiy liberallashuv siyosati chuqurlashdi, milliy valyuta konvertatsiyasi erkinlashtirildi va tashqi savdo tartibotlari soddalashtirildi. Bu islohotlar eksport faoliyatini sezilarli darajada jonlantirdi. 2024-yil yakunlariga ko‘ra, O‘zbekistonning umumiy eksport hajmi 24,5 milliard AQSh dollarini tashkil etgan bo‘lib, bu 2020-yilga nisbatan 45 foizga o‘sishni ko‘rsatadi. Eksport tarkibida sanoat mahsulotlari, xususan to‘qimachilik, avtomobilsozlik, elektrotexnika, farmatsevtika va oziq-ovqat mahsulotlari ulushi oshib bormoqda. Ushbu natijalarga erishishda bank tizimining moliyaviy qo‘llab-quvvatlovi hal qiluvchi ahamiyat kasb etmoqda. Eksport salohiyati – bu mamlakatda ishlab chiqarilayotgan tovar va xizmatlarning xalqaro bozorda raqobatbardoshligi, eksport hajmini kengaytirish imkoniyati hamda tashqi iqtisodiy aloqalarni rivojlantirish qobiliyatidir. Yuqori eksport salohiyatiga ega mamlakatlar iqtisodiy barqarorlik, to‘lov balansi va valyuta zaxiralarini mustahkamlash orqali o‘z milliy manfaatlarini himoya qila oladi. O‘zbekistonning eksport salohiyatini oshirish yo‘lida so‘nggi yillarda bir qator tizimli islohotlar amalga oshirildi. Xususan, “Yangi O‘zbekiston – 2030” strategiyasida eksport hajmini 2030-yilgacha 2 baravarga oshirish, eksport geografiyasini kengaytirish va yuqori qo‘shilgan qiymatli mahsulotlar eksportini rag‘batlantirish belgilangan1 Eksport faoliyatini kengaytirishda bank tizimining roli beqiyosdir. Banklar eksport oldidan moliyalashtirish (pre-export financing), eksportni sug‘urtalash, kafolatlash, hamda xorijiy hamkorlar bilan hisob-kitoblarni amalga oshirish orqali eksportchilarni qo‘llab-quvvatlaydi. O‘zbekiston Respublikasi Tashqi iqtisodiy faoliyat milliy banki (O‘zmilliybank) eksport operatsiyalarining asosiy moliyaviy tayanchidir. 2024- yilda bank tomonidan eksportchi korxonalarga 2,3 trillion so‘m miqdorida imtiyozli kredit ajratilgan. Shuningdek, bankning “Eksportni moliyalashtirish” liniyasi orqali 150 dan ortiq korxona xorijiy bozorlarga chiqishda moliyaviy yordam olgan. Asaka bank tomonidan esa “Eksportchi korxonalarni qo‘llab-quvvatlash dasturi” doirasida eksport shartnomalarini kafolatlash, xalqaro akkreditivlar ochish va valyuta risklarini boshqarish bo‘yicha xizmatlar kengaytirildi. Ipoteka bank esa 2024-yilda umumiy qiymati 500 million AQSh dollari bo‘lgan eksport kreditlarini taqdim etdi. 1 “Yangi O‘zbekiston – 2030” strategiyasi – www.president.uz Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) 182 ISSN: 2181-2861 Bank tizimining eksportga ko‘magini kuchaytirish maqsadida hukumat tomonidan bir qator institutsional mexanizmlar joriy etilgan. 2019-yilda “Eksportni rag‘batlantirish agentligi” tashkil etilib, u tijorat banklari bilan hamkorlikda eksport faoliyatini sug‘urtalash va kafolatlash tizimini yuritmoqda. Shuningdek, “O‘zbekinvest” eksport-import sug‘urta kompaniyasi eksport risklarini kamaytirish orqali korxonalarning tashqi bozorlarda ishonchli faoliyat yuritishini ta’minlamoqda. 2024-yilda ushbu kompaniya tomonidan 1,1 trillion so‘mlik eksport shartnomalari sug‘urtalangan. Banklarning xalqaro moliya institutlari bilan hamkorligi ham kuchaymoqda. Masalan, O‘zbekiston Milliy banki Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki (EBRD), Osiyo taraqqiyot banki (ADB) hamda Islom taraqqiyot banki (ITB) bilan hamkorlikda eksportni moliyalashtirish bo‘yicha 300 million dollardan ortiq kredit liniyalarini jalb qilgan.2 1-jadval 2020–2024 yillarda Oʻzbekiston eksport hajmi va banklar tomonidan eksport faoliyatiga ajratilgan kreditlar hajmi. Yil Eksport (mlrd $) Eksport kreditlari (trln so'm) 2020.0 13.1 21.5 2021.0 16.5 28.3 2022.0 19.3 35.6 2023.0 22.6 45.2 2024.0 25.9 55.8 2020–2024 yillarda eksport hajmi 13.1 mlrd $ dan 25.9 mlrd $ gacha osh