TIJORAT BANKLARI MOLIYAVIY SAMARADORLIGINI VA AKTIVLARINI SIFATINI OSHIRISH

Аннотация

Tezisda tijorat banklari aktivlari va ularning samaradorligi, aktivlarning diversifikatsiya qilinishi hamda tijorat banklaridagi muammoli holatlar haqida ma’lumotlar berilgan. Kalit so‘zlar: Tijorat banklari, aktivlar, moliyaviy samaradorlik, bank operatsiyasi, bank kreditlari, pul oqimlari. Kirish: Tijorat banklari iqtisodiyotning ajralmas asosiy qismi bo‘lib, aholi va biznesning to‘planib qolgan jamg‘armalarini taqsimlash orqali iqtisodiyotni zarur moliyaviy resurslar bilan ta’minlaydi. Davlatimizda aynan bu bank sektorlari bo‘yicha ko‘plab ishlohatlar olib borilmoqda. Oʻzbekiston Respublikasining bank qonunchiligida “Tijorat banklarining aktivlari – kredit, mikrokredit, overdraft, lizing, faktoring, qimmatli qogʻozlar, investitsiyalar, boshqa banklardagi mablagʻlar, hisoblangan foizsiz daromadlar, bankning boshqa xususiy mulki, boʻlib-boʻlib sotilgan mol-mulk, balansdan tashqari buyumlar (qaytarib boʻlmaydigan kredit majburiyatlari, foydalanilmagan kredit liniyalari, akkreditivlar, kafolatlar) va boshqa barcha talablar, hisoblangan foizlardan tashqari”. Aktivlar bilan bogʻliq munosabatlarning mavjudligi aktivlar bilan bogʻliq operatsiyalarni keltirib chiqaradi1. Bank aktivlari samaradorligini oshirish nafaqat bank tizimini emas balki butun iqtisodiyotni takomillashtirish va rivojlantirish usulidir. Asosiy qism: Tijorat banklarining rivojlanishi aynan iqtisodiyotning boshqa sohalarini rivojlanishiga ham olib keladi. Aynan tijorat banklari aholiga hizmat ko‘rsatish moliyalashtirish kabi faoliyat bilan shug’ullanadi. Prezident tomonidan qabul qilingan “2017–2021-yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasi” farmonining besh ustuvor yo‘nalishidan biri – iqtisodiyotni rivojlantirish va liberallashtirish ustuvor yo‘nalishlaridan biridir. Ushbu yo‘nalish istiqbolli investitsiya loyihalarining barqarorligi va ishonchliligini mustahkamlashga, shuningdek, kichik biznes va tadbirkorlik subyektlariga kredit berishni yanada kengaytirishga qaratilgan2. Oxirgi yillarda O‘zbekiston Respublikasi bank tizimida islohotlar chuqurlashib, tijorat banklarining aktivlari hajmi sezilarli o‘sish sur’atlarini namoyon etmoqda. Markaziy bank ma’lumotlariga ko‘ra, 2020 yilda tijorat banklari jami aktivlari 411,5 trillion so‘mni tashkil etgan bo‘lsa, 2024 yil yakuniga kelib bu ko‘rsatkich 830 trillion so‘mga yetgan va to‘rt yil ichida ikki baravardan ko‘p o‘sdi. Shuningdek, aktivlar tarkibida kredit portfeli 63–65 foiz, investitsiyalar esa 7–8 foiz ulushni egallab tashkil qiladi3. 1- jadval. AT «Hamkorbank»ning aktivlar turlari bo‘yicha bank aktivlari dinamikasi (2021–2024 y. mlrd so‘mda).4 2025 (III- № Aktivlar nomi 2021 2022 2023 2024 chorak) Kassadagi naqd pul va 1 812,54 1 052,11 1 358,73 1 754,92 1 983,68 boshqa to‘lov hujjatlari 1 Farmon (2020) Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 12 maydagi PF-5992-sonli “2020- 2025 yillarga muljallangan Oʻzbekiston Respublikasining bank tizimini isloh qilish strategiyasi toʻgʻrisida” gi Farmoni. 4-bet 2 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-fevraldagi PF–4947-sonli farmoni – “O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida.” 3 www.cbu.uz 4 S Nilufar - World Scientific Research Journal, 2025 - journalss.org Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) 156 ISSN: 2181-2861 Markaziy bankdagi 2 643,27 802,14 1 094,53 1 267,54 1 445,05 mablag‘lar Boshqa banklardan 3 olinishi lozim bo‘lgan 978,36 1 228,87 2 741,88 3 197,86 4 558,05 mablag‘lar, sof Qimmatli qog‘ozlar va 4 ularga qilingan 524,99 671,12 1 012,45 1 540,99 1 718,69 investitsiyalar, sof Qimmatbaho metallar, 5 31,23 43,19 17,54 0 0 sof 6 Investitsiyalar, sof 119,35 147,23 165,11 178,93 214,75 REPO bo‘yicha sotib 7 olingan qimmatli 112,45 126,78 143,56 176,53 194,81 qog‘ozlar, sof Kredit va lizing 8 8 965,54 10 987,88 14 321,55 18 951,24 20 400,38 operatsiyalari, sof 9 Asosiy vositalar, sof 365,11 416,33 498,24 562,98 587,37 10 Boshqa aktivlar, sof 720,35 846,01 945,33 871,23 943,77 Jami aktivlar 13 273,21 16 021,69 19 823,86 22 497,34 32 138,56 2021-yilda jami aktivlar 13,273.21 mlrd so‘mni tashkil qilgan, 2025-yilga kelib esa 43,158.66 mlrd so‘mga yetgan. Bu davr mobaynida bank aktivlari 3,25 barobarga o‘sgan hisoblanadi. Bu AT «Hamkorbank»ning moliyaviy salohiyati, va bozor ulushi va investitsion imkoniyatlari sezilarli darajada kengaygayib borayotganini ko’rsatadi. Aktivlarning eng katta qismini kredit va lizing operatsiyalari egallagan. Ularning hajmi 2021 yildagi 8,965.54 mlrd so‘mdan 2025 yilda 29,408.87 mlrd so‘mga yetib, jami aktivlarning 68–70% ini tashkil qilgan. Bundan ko’rinib turibdiki bankning asosiy daromad manbai kreditlash ekanini va kredit portfelining kengayishi hisobiga aktivlar o‘sayotganini ko‘rsatadi. 1 rasm – Hamkorbank aktivlarini yillik o‘sish dinamikasi 5. 5 S Nilufar - World Scientific Research Journal, 2025 - journalss.org Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) 157 ISSN: 2181-28