O‘ZBEKISTONDA MIKROMOLIYAVIY XIZMATLARNING MOHIYATI, TURLARI VA RIVOJLANISH TENDENSIYALARI

Аннотация

Ushbu tezisda O‘zbekistonda mikromoliyaviy xizmatlarning iqtisodiy mohiyati, ularning asosiy turlari va amaliy ahamiyati tahlil qilingan. Mamlakatda 2019–2024 yillarda amalga oshirilgan moliya tizimi islohotlari (xususan, PQ–4400-son qarori) natijasida mikromoliyalashtirish mexanizmlari kengayib, tijorat banklari va nobank kredit tashkilotlari faoliyati orqali kichik tadbirkorlik subyektlari va kam daromadli aholining moliyaviy imkoniyatlari kengaymoqda. Tezisda mikromoliyaviy xizmatlarning asosiy turlari jadval asosida tizimlashtirilgan va ularning rivojlanish tendensiyalari yoritilgan. Kalit so‘zlar: mikromoliyaviy xizmatlar, mikrokredit, mikroqarz, mikrolizing, nobank kredit tashkilotlari, kichik tadbirkorlik subyektlari, moliyaviy inklyuziya. Mikromoliyaviy xizmatlar iqtisodiyotning ijtimoiy barqarorligini ta’minlovchi muhim moliyaviy mexanizm hisoblanadi. Ular aholining moliyaviy xizmatlardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish orqali tadbirkorlikni rivojlantirish, yangi ish o‘rinlari yaratish va kambag‘allikni kamaytirishga xizmat qiladi. O‘zbekiston Respublikasida mikromoliyalashtirish amaliyoti 2019-yil 23-iyuldagi Prezidentning PQ–4400- son qarori bilan yangi bosqichga ko‘tarildi[1]. Mazkur qaror mikromoliyaviy xizmatlar ommabopligini oshirish, nobank kredit tashkilotlari faoliyatini tartibga solish va aholining moliyaviy savodxonligini yuksaltirishni nazarda tutdi. Shuningdek, 2022-yil 17-martda qabul qilingan “Nobank kredit tashkilotlari va mikromoliyaviylashtirish faoliyati to‘g‘risida”gi Qonun ushbu sohani huquqiy asos bilan mustahkamladi[2]. Mikromoliyaviy xizmatlar tizimi aholining moliyaviy savodxonligini oshirish, kichik biznesni moliyalashtirish hamda hududiy iqtisodiyotni qo‘llab-quvvatlashda muhim rol o‘ynaydi. Maxsus e'tibor mikromoliyaviy xizmatlar orqali kichik tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash va moliyaviy inklyuziyani oshirish yo‘nalishlariga qaratildi. Mikromoliyaviy xizmatlar — bu aholining, kichik biznesning va yakka tartibdagi tadbirkorlarning moliyaviy ehtiyojlarini qondirishga qaratilgan maxsus moliyaviy vositalar tizimidir. Quyidagi jadvalda ularning asosiy turlari, mohiyati va foydalanuvchi toifalari keltirilgan. 1-jadval. Mikromoliyaviy xizmatlarning asosiy turlari1: Xizmat turi Qisqacha ta’rif Asosiy Xizmatni foydalanuvchilar ko‘rsatuvchi subyektlar Mikrokredit Kichik biznes, dehqon xo‘jaliklari Tadbirkorlar, Barcha tijorat va aholining moliyaviy dehqon xo‘jaliklari, banklari va nobank ehtiyojlarini qondirish uchun kichik korxonalar kredit tashkilotlari kichik miqdordagi kreditlar Mikroqarz Qisqa muddatli, odatda iste’mol Ehtiyojdor aholi, Tijorat banklari, yoki shaxsiy maqsadlarga yoshlar, lombardlar, ajratiladigan qarz mablag‘lari tadbirkorlikni mikromoliya boshlayotgan tashkilotlari shaxslar Mikrolizing Asbob-uskunalarni uzoq muddatli Kichik korxonalar, Tijorat banklari va ijaraga olish asosida fermer xo‘jaliklari lizing moliyalashtirish turi kompaniyalari 1 Manba: Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 23-iyuldagi PQ-4400-son qarori Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) 152 ISSN: 2181-2861 Mikrojamg‘arma Aholining kichik miqdordagi Uy xo‘jaliklari, Tijorat banklari, omonatlarini yig‘ish va ularni jismoniy shaxslar kredit uyushmalari moliyaviy muomalaga kiritish xizmati 2-jadval. Mikromoliyaviy xizmatlar bo‘yicha belgilangan limitlar2 Xizmat turi Eng yuqori miqdor (limit) Izoh Mikroqarz 50 million so‘mgacha Jismoniy shaxslarga qisqa muddatli iste’mol maqsadida ajratiladi Mikrokredit 300 million so‘mgacha Tadbirkorlik faoliyatini boshlash yoki kengaytirish uchun beriladi Mikrolizing 600 million so‘mgacha Asbob-uskunalar va texnik vositalarni ijaraga olish uchun Bu limitlar mikromoliyaviy xizmatlarning maqsadli auditoriyasini aniqlash va risklarni nazorat qilishda muhim rol o‘ynaydi. Tijorat banklari va mikromoliya tashkilotlari bu me’yorlardan kelib chiqib kredit siyosatini shakllantiradi. O‘zbekiston Markaziy banki ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yil yakunida mikrokreditlash hajmi 46,4 trillion so‘mni tashkil etib, 2022-yilga nisbatan 38 foizga oshgan[3]. Bu natija aholining moliyaviy inklyuziyasini kengaytirish siyosatining amaliy samarasidir. Tijorat banklari tomonidan masofaviy mikromoliyaviy xizmatlarni joriy etish, shuningdek nobank kredit tashkilotlari sonining ortishi raqobatni kuchaytirib, xizmat sifati va shaffoflikni oshirmoqda. Mikromoliyaviy xizmatlar segmentida yangi institutlarning paydo bo‘lishi (mikromoliya tashkilotlari, lombardlar, kredit uyushmalari) bozorni diversifikatsiya qilib, kichik biznes uchun moliyalashtirish imkoniyatlarini kengaytirdi. Xulosa: Mikromoliyaviy xizmatlar O‘zbekiston iqtisodiyotida ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash, kichik tadbirkorlikni rag‘batlantirish va aholining moliyaviy inklyuziya darajasini oshirishda muhim o‘rin tutadi. 2019–2024 yillarda qabul qilingan qaror va qonunlar ushbu sohada institutsional islohotlar uchun mustahkam huquqiy asos yaratdi. Kelgusida mikromoliyalashtirishni raqamli texnologiyalar va m