XORIJIY DAVLATLAR TAJRIBASI ASOSIDA QISHLOQ XO’JALIGI TAVAKKALCHILIGINI SUG’IRTALASH MUAMMOLARI

Аннотация

Maqolada turli mamlakatlarda qishloq xo'jaligi sug'urtasini joriy etish tajribasi tahlil qilinadi. Qishloq xo‘jaligidagi xatarlarni minimallashtirish va ushbu sohani izchil rivojlantirish tarmoqda tadbirkorlik sohasini moliyalashtirishga bog‘liq. Shu bilan birga, mamlakatimizda shakllangan qishloq xo‘jaligi sug‘urtasi tizimi tegishli jahon tajribasi fonida ko‘rib chiqilib, agrar sohada joriy etila boshlagan yangi sug‘urta mexanizmlarining xususiyatlari tahlil etiladi. Kalit so‘zlar: agrar sug‘urta; lizing; qishloq xo‘jaligi; risklarni boshqarish; amortizatsiya; sug’urta mukofoti; sug’urta polisi. Qishloq xo‘jaligi milliy iqtisodiyotning etakchi tarmoqlaridan biri bo‘lgan O‘zbekiston uchun qishloq xo‘jaligi ekinlarini sug‘urtalash tizimining xorijiy tajribasini o‘rganish asosida sug‘urtalashning samarali shakllari va mexanizmlarini belgilash hamda uning mamlakatimiz sharoitlariga moslashtirilgan shakllarini joriy etish imkoniyatlarini aniqlash dolzarb vazifa hisoblanadi. Dunyoning ko‘plab mamlakatlari qishloq xo‘jaligi sektorining barqarorligini oshirishning samarali vositasi sifatida qishloq xo‘jaligi xavflarini sug‘urtalashni faol rivojlantirmoqda va qo‘llab-quvvatlamoqda. Har bir mamlakat qishloq xo‘jaligi sug‘urtasini rivojlantirish va qo‘llab-quvvatlash uchun turli strategiyalardan foydalanadi, ammo ularning barchasini faqat tijorat va hukumat tomonidan qo‘llab- quvvatlanadigan dasturlarga bo‘lish mumkin. Shu bois jahon amaliyotida global qishloq xo‘jaligi sug‘urtasi tizimidagi olimlar va amaliyotchilar sug‘urtaning ikkita asosiy modelini ajratib ko‘rsatishadi, ular shartli ravishda amerika modeli va yevropa modeli deb ataladi. Qishloq xo‘jaligi sug‘urtasi amerika modelining mohiyati shundan iboratki, u qishloq xo‘jaligi tavakkalchiligini sug‘urtalashni qo‘llab-quvvatlashda davlatning keng ishtirokini ta’minlaydi. Davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlashning markaziy elementi sug‘urta mukofotining bir qismini to‘lash uchun subsidiyalar berishdan iborat bo‘lib, bu qishloq xo‘jaligi ishlab chiqaruvchilarining sug‘urta xarajatlarini kamaytirish va sug‘urtaning ommaviyligini ta’minlash imkonini beradi. Yevropa modelining mohiyati xususiy sifatida tavsiflanadi, bu esa davlatning minimal aralashuvini bildiradi. AQShda qishloq xo‘jaligi ishlab chiqaruvchilariga sug‘urta mahsulotlarining keng assortimenti va qoplash darajalari taklif etiladi. Subsidiyalar darajasini oshirish orqali hukumat qishloq xo‘jaligi sug‘urtasi dasturida ishlab chiqaruvchilarning ishtiroki darajasini oshirmoqda. Sug‘urta dasturlari xususiy sug‘urta kompaniyalari orqali taklif etiladi, ammo hukumat ularga ma’muriy va operatsion subsidiyalar beradi, shuningdek, qayta sug‘urtalashni qo‘llab- quvvatlaydi. Fermerlar turli xil sug‘urta turlarini tanlash imkoniyatiga ega. AQShda 100 dan ortiq ekinlar uchun alohida dasturlar ishlab chiqilgan. AQShda qishloq xo‘jaligi korxonasini to‘liq sug‘urta qilish imkonini beruvchi turli xil sug‘urta mahsulotlari (370 dan ortiq) mavjud: • hosil yoki daromad sug‘urtasi; • hududiy ko‘rsatkichlar bo‘yicha yoki xo‘jalik ma’lumotlari bo‘yicha sug‘urta qilish; • kapital aktivlarni sug‘urta qilish (masalan, mevali daraxtlar yoki ko‘chatxonalar); • butun xo‘jalikni sug‘urta qilish. Fermerlar turli xil sug‘urta turlarini tanlash imkoniyatiga ega. Quyidagi sug‘urta dasturlari keng tarqalgan: Bugungi kunda Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida qishloq xo‘jaligida sug‘urtalashning turlicha yondashuvlari mavjud. Avvalo, bu yondashuvlar davlatning sug‘urta tizimidagi ishtiroki darajasida farqlanadi: Germaniyada sug‘urta o‘zaro sug‘urta uyushmalari tomonidan amalga oshiriladi. Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) 79 ISSN: 2181-2861 Germaniyada faqat bitta xavfdan sug‘urta ta’minlanadi – u nemis qishloq xo‘jaligi ekinlarining 80 foizdan ko‘prog‘ini qamrab oladi. Odatda, sug‘urtalangan fermerlar bunday uyushmalarga a’zo hisoblanadi. Biroq, a’zo bo‘lmagan dehqonlar ham sug‘urta qilish huquqiga ega. Ushbu sug‘urta turi nemis dehqonlari orasida yaxshi obro‘ga ega bo‘lib, risklarni boshqarishning ishonchli vositasi sifatida qo‘llaniladi. Sug‘urtalangan yo‘qotishlarni monitoring qilish va baholash uyushma a’zolari (fermerlar) tomonidan amalga oshiriladi. Bunday holda, baholovchilarning mintaqalararo ish tizimi qo‘llaniladi: fermer- baholovchilar shartli ravishda baholash o‘tkaziladigan mintaqadan boshqa mintaqadan bo‘lishi kerak. Bu poraxo’rlik muammosini hal qilishga yordam beradi. Talab qilinmagan sug‘urta zaxiralari shakllangan taqdirda, uyushma a’zolarining umumiy yig‘ilishi qarori bilan ushbu mablag‘lar uyushma a’zolariga to‘lanadi. O‘zaro sug‘urta uyushmalari tomonidan sug‘urta zaxiralarini shakllantirish uchun ajratilgan mablag‘lar, agar ular sug‘urta summasining ma’lum foizidan oshmasa, soliqqa tortilmaydi. 1-jadval Germaniyada qishloq xo‘jaligidagi tavakkalchilikni sug’urtalash bo‘yicha ma’lumot1 Xususiy sug‘urta yechimlari Davlat favqulodda choralari Tabiiy ofat, noqulay ob-havo sharoiti bilan teng bo‘lgan risklar, Do‘ldan Bava