ISLOM MOLIYA TIZIMI IMKONIYATLARIDAN OʻZBEKISTON IQTISODIYOTIDA FOYDALANISHNING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATI

Аннотация

Ushbu tezisda Islom moliyasining kirib kelishi O’zbekiston iqtisodiyoti uchun qanchalik darajada foydali bo’lishi to’g’risida ma’lumot beriladi. Kalit so’zlar: Islom Taraqqiyot Banki, Shar’iat, Ribo, Mudaraba, Musharaka, Halol investitsiyalar, Takoful, Ijara, Sukuk. So‘nggi yillarda O‘zbekiston iqtisodiyoti modernizatsiya va islohotlar yo‘lidan borar ekan, moliya tizimining diversifikatsiyasi muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, aholining diniy e’tiqodini hisobga olgan holda, Islom moliyasi kabi alternativ moliyaviy mexanizmlarni joriy etish masalasi dolzarb bo‘lib bormoqda. Islom moliya tizimi nafaqat shariatga muvofiq moliyaviy xizmatlarni taqdim etadi, balki iqtisodiy barqarorlik va adolatli taqsimotga ham xizmat qiladi. Ushbu tezisda islom moliya tizimining nazariy asoslari, amaliy imkoniyatlari va ularni O‘zbekiston iqtisodiyotida qo‘llashning o‘ziga xos xususiyatlari yoritib beriladi. Islom moliyasi — bu shariat qonun-qoidalariga asoslangan moliyaviy tizim bo‘lib, asosiy tamoyillari quyidagilardan iborat:[2] Foiz (ribo)ni taqiqlash — moliyaviy operatsiyalar foiz asosida emas, sheriklik yoki haqiqiy aktivlar asosida quriladi. G‘ararlik va qimorni taqiqlash — noaniq, spekulyativ shartnomalarga yo‘l qo‘yilmaydi. Halol faoliyat — faqatgina shariatga muvofiq biznes sohalariga investitsiya qilishga ruxsat beriladi. Risk va foydaning adolatli taqsimoti — muomalalarda ikki tomon ham xavf va foydani adolatli bo‘lishadi. Islom moliyasida asosiy vositalar — Murabaha, Mudaraba, Musharaka, Ijara kabi shartnomalardir. Ular orqali bank va mijoz o‘rtasida sheriklik asosida hamkorlik rivojlanadi. Islom moliyasida quyidagi asosiy vositalar qo‘llaniladi: Murabaha – bank mahsulotni sotib olib, ustama bilan mijozga sotadi. Ijara – ijara asosida aktivlar ijaraga beriladi (lekin oxirida mulk o‘zgarishi mumkin). Mudaraba – bir tomon kapital, ikkinchi tomon mehnat bilan qatnashib, foyda bo‘linadi. Musharaka – ham sheriklik, ham qaror qabul qilishda tenglik mavjud. Bu vositalar orqali iqtisodiyotda real aktivlarga investitsiya qilinadi, spekulyativ faoliyatlar cheklanadi va resurslar samarali taqsimlanadi. Islom moliyasi ijtimoiy adolatni ta’minlashga, kichik biznesni qo‘llab- quvvatlashga va moliyaviy inklyuziyani kengaytirishga xizmat qiladi. O‘zbekistonda so‘nggi yillarda islom moliyasi bo‘yicha muayyan harakatlar amalga oshirilmoqda. Jumladan:[5] 2021-yilda Islom taraqqiyot banki bilan hamkorlik kengaytirildi. 2022-yilda Prezident farmoni bilan islom moliyasini rivojlantirish strategiyasi ishlab chiqildi. Hozirda ayrim tijorat banklari pilot asosida islomiy moliya xizmatlarini sinov tariqasida joriy etmoqda. Toshkentda Islom moliyasi markazi tashkil etildi. Biroq bu jarayon hali boshlang‘ich bosqichda bo‘lib, infratuzilma, kadrlar, huquqiy asoslar va aholining xabardorligi borasida muammolar mavjud. Islom moliyasi O‘zbekiston iqtisodiyotiga quyidagi yo‘llar bilan ta’sir qilishi mumkin: Kichik va o‘rta biznesni qo‘llab-quvvatlash — murabaha va mudaraba orqali Aholining moliyaviy inklyuziyasini oshirish — diniy e’tiqod sabab bank xizmatlaridan foydalanmaydigan qatlamni jalb qilish. Real sektorni rivojlantirish — spekulyativ operatsiyalar emas, real investitsiyalar asosida iqtisodiy o‘sishni ta’minlash. Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) 53 ISSN: 2181-2861 Xorijiy investitsiyalarni jalb qilish — xususan, Halal moliyaga qiziqqan davlatlardan.Etik moliyaviy amaliyotlar — korrupsiya va nohalol moliyaviy harakatlarga qarshi kurashda yangi yondashuv. Islom moliyasi (yoki islomiy moliya) O‘zbekistonda so‘nggi yillarda asta-sekin e’tibor qozonayotgan moliyaviy tizimlardan biri bo‘lib, u shariat qonunlariga asoslangan. Uning O‘zbekiston iqtisodiyotiga kirib kelishi bir nechta foydali jihatlarni taqdim etadi. Quyida islom moliyasining O‘zbekiston iqtisodiyotiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadigan asosiy jihatlari keltirilgan:[4] Investitsiyaviy imkoniyatlar kengayadi Islom moliyasi tizimi halol (shariatga muvofiq) investitsiyalarni rag‘batlantiradi. Bu esa: Yaqin Sharq va Musulmon davlatlaridan O‘zbekistonga sarmoya oqimini oshiradi. Xalqaro islomiy moliya institutlari (masalan, IDB – Islamic Development Bank) bilan hamkorlik imkoniyatlarini yaratadi.[1] Foizsiz moliyalashtirish (ribo yo‘qligi) Islom moliyasida foiz olish va berish (ribo) man qilinadi, bu esa: • Kichik va o‘rta biznes uchun imtiyozli va adolatli moliyaviy mahsulotlarni taqdim etadi. • Qarzdorlik bosimini kamaytiradi va iqtisodiy barqarorlikka xizmat qiladi. Riskni adolatli taqsimlash Islom moliyasida moliyaviy risk va foyda sheriklik asosida bo‘ladi: • Investor va tadbirkor foyda va zararlarni birgalikda baham ko‘radi (mudaraba, musharaka). • Bu model iqtisodiy faoliyatga real asos bo‘lib xizmat qiladi, spekulyativ (shak-shubhali) moliyaviy amaliyotlar kamayadi. Etika va halollikka asoslangan tizim Islom moliyasi ijtimoiy adolat, halollik, mas'uliyat va inson manfaatlariga asoslanadi: • Korruptsiyaga qarshi kurashish, moliyaviy shaffoflikni oshirish. • Ijtimoiy mas'uliy