TIJORAT BANKLARIDA AHOLI OMONATLARINING JOZIBADORLIGINI OSHIRISH

Аннотация

Maqolada tijorat banklarining depozit bazasini mustahkamlash borasidagi ilmiy qarashlar, mamlakatimizdagi tijorat banklari depozit bazasining bugungi holati hamda omonatlarning kengayishiga ichki va tashqi omillarning ta’siri tahlil qilinadi, shuningdek, ularni mustahkamlash va mustahkamlash yo‘llari ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: tijorat banklari, depozit, depozit bazasi, depozit operatsiyalariga ta’sir qiluvchi omillar, omonat turlari. Mamlakat iqtisodiyotining asosiy va samarali tayanchlaridan biri moliyaviy jihatdan mustahkam va barqaror bank tizimidir. Har bir davlatning ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyot darajasi va kelajakdagi rivojlanishi, eng avvalo, barpo etilgan bank tizimining faoliyatiga bog‘liq. Mamlakatimizda eksportga yo‘naltirilgan tovar va xizmatlar hajmini oshirish, banklarning likvidligini ta’minlash va milliy valyuta barqarorligini oshirish, aholining milliy valyuta barqarorligini oshirishda tijorat banklari resurslarini samarali boshqarish muhim o‘rin tutadi. Mustaqillik yillarida mukammal bank tizimi rivojlanib, bank xizmatlari ko‘rsatish turlarida katta o‘zgarishlar ro‘y berdi, shuningdek, xorijiy banklar bilan hamkorlik aloqalari yo‘lga qo‘yildi va takomillashtirildi. Biroq, banklarning resurslardan samarali foydalanishi bilan bog‘liq ayrim masalalar va ularning depozit bazasini kengaytirish dolzarbligicha qolmoqda. Shu bilan birga, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2015-yil 6-maydagi PQ 2344-sonli “Banklarning depozit bazasini kengaytirish to‘g‘risida”gi qarori [1] alohida ahamiyatga ega bo‘ldi. Tijorat banklarining kreditlash operatsiyalari samaradorligini ularning jalb etilgan mablag‘larining barqarorligi orqali ta’minlash mumkin. Tijorat banklarining uzoq muddatli kreditlash jarayoniga jalb etilishini kuchaytirish ularning uzoq muddatli resurs bazasini talab qiladi. O‘z navbatida, banklar resurs bazasining mustahkamligi yuridik shaxslarning omonatlari va aholi omonatlarining o‘sishiga, ularning miqdori va o‘z vaqtida bo‘lishini ta‘minlashga bog‘liq. Chunki, tijorat banklari resurslari tarkibida jalb qilingan mablag‘larning ulushi juda yuqori va ularning ulushi 70-80% ni tashkil etadi. Mamlakatimiz bank-moliya tizimida amalga oshirilayotgan tub islohotlarning pirovard maqsadi respublika tijorat banklarining resurs bazasini mustahkamlash, tadbirkorlik subyektlari va aholining bank tizimiga bo‘lgan ishonchini oshirishdan iborat. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-fevraldagi 4947-sonli qarori [2] bilan tasdiqlangan bank tizimini isloh qilishni chuqurlashtirish, depozit bazasini ko‘paytirish, moliyaviy barqarorligini mustahkamlash vazifalarini belgilab berdi. Omonat – to‘lovchining xohishiga binoan yoki to‘lovchi bilan kelishilgan holda, foizlar to‘langan holda yoki bunday to‘lovsiz milliy yoki xorijiy valyutadagi pul summasi. Fan va texnikaning jadal rivojlanishi bilan tijorat banklarining depozit operatsiyalariga e’tibor kuchaymoqda. Tijorat banklarining depozit operatsiyalari ko‘plab xorijiy va mahalliy iqtisodchilar tomonidan o‘rganilgan. Xususan, xorijiy iqtisodchi E.F.Jukova va N.D.Eirevillislarning [3] taʼkidlashicha, aksariyat banklarda jalb qilingan mablagʻlarning asosiy qismini depozitlar tashkil etadi. Bank amaliyotida “depozit” atamasi birinchi navbatda jismoniy va yuridik shaxslar tomonidan shartlarga muvofiq jismoniy shaxslarga ishonib topshiriladi. Shuningdek, yana bir iqtisodchi olim N.M.Rozanov shunday deydi: “Omonatlar yoki jamg‘armalar bank majburiyatlarining katta qismini tashkil qiladi. Depozitlar deganda aholi va firmalardan ma’lum sharoitlarda va belgilangan vaqtda bank hisob raqamiga o‘tkaziladigan pul mablag‘lari tushuniladi” [4]. O‘zbekistonlik olim U. Azizov tijorat banklari tomonidan jalb qilingan mablag‘lar valyutasidan qat’iy nazar, milliy valyutada majburiy zaxiralarni yaratish tartibi yuridik va jismoniy shaxslar uchun stavkalar Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) 50 ISSN: 2181-2861 birlashtirilganligi, yuridik shaxslarning ustav kapitaliga bo‘lgan talablari kamaytirilishini ta’kidladi [5]. Milliy valyutada, xorijiy valyutadagi depozitlarning yuqori stavkalari, ya’ni milliy valyutadagi depozitlarning jozibadorligini oshirish, iqtisodiyotning dollarlashuv darajasini va bank tizimining likvidligini pasaytirish bozor mexanizmlari samaradorligidan kelib chiqadi. Depozit va jamg‘armalar pul-kredit siyosatini samarali amalga oshirishga xizmat qiladi, degan xulosaga kelish mumkin. Bu, o‘z navbatida, makroiqtisodiy siyosatning muhim bo‘g‘ini bo‘lib, mamlakat iqtisodiyotining o‘sishiga ta’sir qiladi. Sh.Z. Abdullayevaning ta’kidlashicha, jahon amaliyotida “depozit” atamasi bojxona to‘lovlari, soliqlarni to‘lash, nafaqat bank depozitlari, balki saqlash va saqlash uchun moliya krediti yoki bank muassasasiga berilgan pul yoki qimmatli qog‘ozlar uchun ham qo‘llaniladi [6]. Tijorat banklarining depozit bazasining kengayishi bank depozitlari operatsiyalarini rivojlantirishni taqozo etadi. Avvalo, tijorat banklarining depozit operatsiyalarini ri