BOQIMANDALIKNI KELTIRIB CHIQARUVCHI OMILLARNING SOTSIOLOGIK TAHLILI

Аннотация

Ushbu maqolada boqimandalik hodisasining ijtimoiy mohiyati, uning kelib chiqish sabablari va jamiyat taraqqiyotiga ta’siri sotsiologik nuqtayi nazardan tahlil qilingan. Muallif boqimandalikni faqat iqtisodiy muammo sifatida emas, balki madaniy, psixologik va ijtimoiy ong bilan bog‘liq murakkab ijtimoiy holat sifatida yondashadi. Maqolada oilaviy tarbiya, ta’lim sifati, mehnat qadriyatlari, davlat siyosati hamda ommaviy axborot vositalarining ushbu jarayonga ta’siri yoritilgan. Boqimandalikni kamaytirish uchun ijtimoiy faollik, shaxsiy mas’uliyat va mehnatsevarlik qadriyatlarini mustahkamlash zarurligi asoslab berilgan. Kalit so‘zlar: boqimandalik, ijtimoiy ong, mehnat qadriyati, mas’uliyat, tarbiya, ishsizlik, motivatsiya, sotsiologik tahlil, mustaqillik, ijtimoiy adolat. Kirish: Hozirgi davrda insoniyat ijtimoiy taraqqiyotining eng murakkab va ziddiyatli bosqichida yashamoqda. Ijtimoiy-iqtisodiy tizimlarda kechayotgan o‘zgarishlar, axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi, mehnat bozorining yangi talablari, shuningdek, ijtimoiy hayotdagi qadriyatlar tizimining o‘zgarishi natijasida inson faoliyatining barcha sohalarida yangicha yondashuv zarur bo‘lib qoldi. Ayniqsa, jamiyat a’zolarining mehnatga, mustaqil harakatga, o‘z kuchiga ishonch va mas’uliyatga bo‘lgan munosabatlari qayta shakllanmoqda. Shu jarayonda ayrim qatlamlarda “boqimandalik” kayfiyati kuchayib borayotgani sotsiologik tahlilni taqozo etadigan dolzarb muammolardan biriga aylandi. Boqimandalik — bu shaxsning o‘z hayotini boshqarish, mehnat orqali yashash va ijtimoiy mas’uliyatni his qilish qobiliyatining sustlashuvi natijasida yuzaga keladigan ijtimoiy holatdir. Bu hodisa insonning ruhiyati, qadriyatlari, iqtisodiy imkoniyatlari va ijtimoiy muhit bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, u jamiyat taraqqiyotiga bevosita ta’sir etadi. Boqimandalikning ildizlari faqat moddiy ehtiyoj bilan cheklanmaydi — u ma’naviy, madaniy va psixologik omillar bilan ham shakllanadi. O‘zbekiston sharoitida ham bu muammo turli ko‘rinishlarda namoyon bo‘lmoqda. Ijtimoiy siyosatda aholining ehtiyojmand qatlamlarini qo‘llab-quvvatlash davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lsa-da, ayrim hollarda bu yordam mexanizmlari noto‘g‘ri yo‘naltirilishi natijasida “doim yordam kutish”, “tayyor narsaga o‘rganish” kayfiyati kuchaymoqda. Shu sababli, boqimandalikni faqat iqtisodiy yordam tizimining oqibati sifatida emas, balki ijtimoiy ongda shakllangan passiv hayot falsafasi sifatida ko‘rish kerak. Boqimandalik fenomenining sotsiologik tahlili shuni ko‘rsatadiki, bu holat shaxs va jamiyat o‘rtasidagi ijtimoiy aloqalarning sustlashuvi, mas’uliyat va mehnatsevarlik qadriyatlarining zaiflashuvi natijasida yuzaga keladi. Har qanday jamiyatning barqaror rivojlanishi fuqarolarning faolligiga, tashabbuskorligiga va o‘z hayoti uchun javobgarlikni his etish darajasiga bevosita bog‘liqdir. Agar bu sifatlar pasaysa, jamiyatda “tashqi kuchdan kutish” psixologiyasi paydo bo‘ladi. Natijada, inson o‘z mehnatini qadrlamaydi, ijtimoiy o‘zgarishlarda faol ishtirok etmaydi. 35 Noyabr, 2025-Yil Boqimandalik hodisasining ijtimoiy ildizlari tarixan chuqurdir. Ijtimoiy tizimlarda uzoq yillar davomida shakllangan paternalistik boshqaruv modeli, ya’ni “davlat hamma narsani hal qiladi” degan qarashlar inson ongiga singib qolgan. Mustaqillikdan so‘ng jamiyatda demokratik tamoyillar qaror topgan bo‘lsa-da, ayrim qatlamlarda hanuzgacha eski dunyoqarash saqlanib qolgan. Shu bois boqimandalikni bartaraf etish, avvalo, insonning fikrlash tarzini o‘zgartirish, mustaqil qaror qabul qilish madaniyatini shakllantirish bilan chambarchas bog‘liqdir. Boqimandalikning shakllanishiga oilaviy tarbiya, ta’lim tizimi, ommaviy axborot vositalari, ijtimoiy siyosat va mehnat bozori muhitining o‘zaro ta’siri bevosita sabab bo‘ladi. Masalan, oilada bolaga ortiqcha g‘amxo‘rlik qilinib, unga mustaqil harakat qilish imkoniyati berilmasa, unda mustaqillik qobiliyati shakllanmaydi. U hayotda har bir narsani boshqalardan kutishga o‘rganadi. Shu sababli, oilaviy muhit boqimandalikning birlamchi “ijtimoiy laboratoriyasi” sifatida baholanadi. Ta’lim tizimi esa bu jarayonning ikkinchi halqasidir. Agar ta’lim jarayonida o‘quvchi yoki talaba mustaqil fikrlash, ijodkorlik, mas’uliyat va tashabbus ko‘rsatish imkoniga ega bo‘lmasa, u keyinchalik jamiyatda ham passiv rolni egallaydi. O‘qituvchi va ta’lim muassasalari yoshlarni mustaqil fikrlashga, hayotiy qarorlarni o‘zi qabul qilishga o‘rgatmasa, ularning ongida “tayyor natijaga tayanish” fikri shakllanadi. Natijada, boqimandalik kayfiyati yoshlar ongiga singib boradi. Boqimandalik hodisasining iqtisodiy ildizlari ham muhimdir. Ishsizlik darajasining oshishi, mehnat bozorida raqobatning yetarli emasligi, ba’zi sohalarda mehnatga yarasha haq to‘lanmasligi insonlarda mehnatga bo‘lgan ishonchni susaytiradi. Inson o‘z mehnati natijasida barqaror hayotga erisha olmasligiga amin bo‘lsa, u tashabbuskorlikni yo‘qotadi va faqat tashqi yordamni kutishga o‘tadi. Bu holat jamiyatning iqtisod