ADOLAT TUSHUNCHASI VA IJTIMOIY TENGLIK

Аннотация

Ushbu tezisda adolat tushunchasining falsafiy mohiyati, uning jamiyat hayotidagi o‘rni va ijtimoiy tenglik bilan o‘zaro aloqasi tahlil qilinadi. Adolat — inson va jamiyat o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlovchi asosiy qadriyat sifatida yoritiladi. Maqolada adolatning tarixiy shakllanishi, ijtimoiy tenglikka ta’siri va zamonaviy demokratik jamiyatlarda uning amaliy ahamiyati ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: adolat, tenglik, axloq, ijtimoiy barqarorlik, inson huquqlari, demokratiya, qadriyatlar. Adolat — insoniyat tarixida eng qadimiy, eng muhim va eng murakkab falsafiy tushunchalardan biridir. U har qanday jamiyatning ma’naviy, huquqiy va siyosiy hayotida markaziy o‘rinni egallaydi. Adolat tushunchasi insonning ichki dunyosi, axloqiy qarashlari va ijtimoiy munosabatlar tizimi bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, u insonlar o‘rtasidagi tenglik, huquqiy barqarorlik va ijtimoiy uyg‘unlikni ta’minlovchi asosiy qadriyatdir [1, 24-bet]. Adolat g‘oyasi inson tafakkurida qadim zamonlardan buyon mavjud. U dastlab axloqiy mezon sifatida shakllanib, keyinchalik davlat boshqaruvi, qonunchilik, iqtisodiy siyosat va ijtimoiy tuzilmalarning poydevoriga aylandi. Qadimgi Yunoniston faylasuflari — Aflotun, Aristotel, keyinchalik Forobiy, Ibn Sino, Alisher Navoiy singari mutafakkirlar adolatni jamiyat taraqqiyotining eng oliy maqsadi sifatida talqin qilganlar. Ularning fikricha, adolat — bu insonning o‘z o‘rnini topishi, jamiyatda har bir a’zoning haqqi o‘ziga yarasha ta’minlanishidir [2, 39-bet]. Zamonaviy davrda adolat tushunchasi faqat axloqiy yoki huquqiy masala bo‘lib qolmay, balki ijtimoiy siyosat, iqtisodiy barqarorlik va inson huquqlarini himoya qilishning ham asosiy mezoniga aylangan. Ayniqsa, globalizatsiya, raqamli iqtisodiyot va ijtimoiy tafovutlarning kuchayishi sharoitida adolat masalasi yanada dolzarb ahamiyat kasb etmoqda [3, 52-bet]. Adolat bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan ijtimoiy tenglik esa adolatning amaliy ko‘rinishi sifatida namoyon bo‘ladi. Insonlar o‘rtasidagi teng huquqlilik, imkoniyatlar barobarligi va mehnat natijalarining adolatli taqsimlanishi jamiyatning axloqiy poydevorini mustahkamlaydi. Tenglikni ta’minlash — bu nafaqat iqtisodiy, balki ma’naviy zaruratdir. Chunki teng imkoniyatlar mavjud bo‘lmagan jamiyatda adolatni qaror toptirish mushkul [4, 68-bet]. Shu bois, adolat va ijtimoiy tenglik tushunchalarini birgalikda o‘rganish jamiyatdagi barqarorlik, taraqqiyot va insoniy qadriyatlarni anglashda muhim ahamiyatga ega. Ushbu maqolada adolat tushunchasining falsafiy mohiyati, uning tarixiy shakllanishi, ijtimoiy tenglik bilan o‘zaro bog‘liqligi hamda zamonaviy jamiyatda bu tushunchalarning amaliy ahamiyati tahlil qilinadi. Adabiyotlar sharhi Adolat va ijtimoiy tenglik masalalari insoniyat tafakkuri tarixida eng qadimiy va dolzarb falsafiy tushunchalardan biri sanaladi. Qadimgi yunon faylasuflari Platon va Arastu adolatni jamiyatni boshqarishdagi asosiy me’yor sifatida talqin etganlar. 325 NEW RENAISSANCE 2025 OKTABR INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 10 Platon “Davlat” asarida adolatni har bir insonning o‘z vazifasini halol va to‘g‘ri bajarishi bilan bog‘laydi, Arastu esa adolatni tenglik tamoyiliga asoslangan ijtimoiy muvozanat sifatida tushuntiradi (Arastu, 1983). Yangi davr falsafasida Jon Lokk, Jan-Jak Russo va I. Kant kabi mutafakkirlar adolatni inson huquqlari va erkinliklari bilan uzviy bog‘liq tushuncha sifatida qaraganlar. Kant fikricha, adolat – bu axloqiy qonuniyatga asoslangan erkinlikni kafolatlovchi prinsipdir. Jon Rols (1971) o‘zining “Adolat nazariyasi” asarida adolatni “teng imkoniyatlar” va “farqlar printsipi” asosida tahlil qilib, ijtimoiy institutlar adolatli bo‘lishi uchun eng kam imkoniyatga ega qatlam manfaatlarini ham hisobga olish zarurligini ta’kidlaydi. O‘zbekistonda ham adolat va ijtimoiy tenglik masalasi mustaqillik yillarida chuqur falsafiy, ijtimoiy va huquqiy tahlil markazida bo‘ldi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. Mirziyoyev o‘z nutqlarida “Adolat – bu eng oliy mezon” degan g‘oyani ilgari surib, jamiyatdagi barcha islohotlar aynan adolat tamoyiliga asoslanishi kerakligini qayd etadi (Mirziyoyev, 2020). Shu ma’noda, ijtimoiy tenglik davlat siyosatining asosiy yo‘nalishlaridan biriga aylangan. Mahalliy olimlar – S. Qosimov, M. Jo‘rayev, N. Komilov kabi tadqiqotchilar o‘z ishlarida adolatni nafaqat huquqiy, balki axloqiy va ijtimoiy qadriyat sifatida tahlil qiladilar. Ularning fikricha, adolat ijtimoiy tizimda inson sha’nini e’tirof etish, imkoniyatlar tengligini ta’minlash, resurslarni oqilona taqsimlash va ijtimoiy birdamlikni mustahkamlash orqali namoyon bo‘ladi (Qosimov, 2018). Zamonaviy sotsiologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, adolat hissi jamiyatda ishonch, barqarorlik va farovonlikni shakllantiruvchi asosiy omil hisoblanadi. Masalan, Amartya Sen (2009) “Adolat g‘oyasi” asarida adolatni faqat qonunlar yoki institutlar orqali emas, balki amaliy tenglik, imkoniyatlar adolati va ijtimoiy ishtirok orqali baholash zarurligini ta’kidla