СМИ И СОЦИАЛЬНЫЕ СЕТИ КАК ОСНОВНЫЕ ФАКТОРЫ, ВЛИЯЮЩИЕ НА НЕСТАБИЛЬНОЕ ПСИХОЭМОЦИОНАЛЬНОЕ СОСТОЯНИЕ

Аннотация

The article discusses methods and approaches to the study of psychological aspects of ensuring information and psychological security of students in the context of modern information threats Keywords: information and psychological security, information and psychological threats, manipulation techniques, psychological pressure, disinformation, cyberbullying, cybersecurity, psycho-emotional position. Insonning hayotiy faoliyati tabiat bilan birgalikda, kishilik jamiyatining o‘ziga xos axborot muhitida ro‘y beradigan jarayondan iboratdir. Axborot sohasi esa o‘ziga xos psixologik qonuniyatlar asosida rivojlanadi. Jamiyat axborot sohasining birinchi xarakterli xususiyati shundaki, u inson (alohida insonlar, ayrim guruhlar, tashkilotlar, muayyan ijtimoiy institutlar va h.k) tomonidan doimiy ravishda va tez sur‘atlarda kengayib boradi. Ayniqsa, keying vaqtlarda jamiyatning axborot sohasi jadal kengaymoqda, uning sur’atlari doimiy oshmoqda. Jamiyat axborot sohasining ikkinchi xarakterli jihati voqelikni adekvat tasvirlaydigan va ba‘zida uni buzib ko‘rsatadigan informatsiyalar tashkil qiladi. Bularning barchasi insonlar o‘zlarining siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy faoliyatlarida muayyan mo‘ljallar olishlari tufayli ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lgan axborotlarga ehtiyojlarini faollashtiradi, ularni axborotlarning faol iste‘molchisi, axborotkommunikatsion jarayonlarning ishtirokchisi bo‘lishga undaydi. Jumladan, yoshlar ham bevosita axborotlarni iste‘mol qiluvchi asosiy ob’yektlardan biri bo‘lib qolmoqda. Axborotlarni to‘g‘ri qabul qilish, yoshlarda axborot madaniyatini shakllantirish va ularning ma’naviy ongini yuksaltirish borasida qator chora – tadbirlar amalga oshirish bugungi kun talablaridan biriga aylanmoqda[1]. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyevning tashabbuslari bilan axborot 131 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11 ushbu masalaga alohida urg‘u berilgan: “Yoshlarimizning mustaqil fikrlaydigan, yuksak intellektual va ma’naviy salohiyatga ega bo‘lib, dunyo miqyosida o‘z tengdoshlariga hech qaysi sohada bo‘sh kelmaydigan insonlar bo‘lib kamol topishi, baxtli bo‘lishi uchun davlatimiz va jamiyatimizning bor kuch va imkoniyatlarini safarbar etamiz” pozitsiyaga ega, chinakam vatanparvar insonlar sifatida tarbiyalash vazifasidir[2] deydi. Darhaqiqat, muhtaram Prezidentimiz ta’kidlaganlaridek, bugun dunyo shiddat bilan rivojlanmoqda, bir tomondan globallashuv bo‘lsa, ikkinchi tomondan axborotlar dunyosi inson ongini egallamoqda[3]. Raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi sharoitida axborot-psixologik xavfsizlik (APX), ayniqsa yoshlar muhitida alohida ahamiyatga ega. Psixikaning moslashuvchan imkoniyatlari va psixologik resurslar cheklangan, hamma ham inqirozli hayotiy vaziyatlarda va noaniqlik sharoitida konstruktiv harakat qila olmaydi, bu ruhiy va psixologik salomatlik uchun salbiy oqibatlarga, psixologik xavfsizlik va shaxsning farovonligining buzilishiga olib kelishi mumkin. Yoshlar, jumladan talabalar, Internet foydalanuvchilarining eng faol guruhi xisoblanib, ular turli xil axborot-psixologik tahdidlarga qarshi zaiflik qiladi. Internet muhiti va ijtimoiy tarmoqlar nafaqat aloqa va o'rganish uchun platforma yaratadi, balki noto'g'ri ma'lumotlar va manipulyatsion kontentning tarqalishiga yordam beradi va psixologik ta'sir ko'rsatish uchun ishlatilishi mumkin, bu esa hissiy holatga, voqelikni idrok etishga va yoshlarning qadriyat yo'nalishlarini shakllantirishga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Dunyoqarashi faol shakllanayotgan va psixo-emotsional yetuklik jarayonida bo'lgan talabalar orasida axborot va psixologik xavfsizlikni ta'minlash muammosi ayniqsa dolzarbdir. Bunday sharoitda manipulyatsiya texnikasi, psixologik bosim va noto'g'ri ma'lumotlar ularning psixologik farovonligi va xatti-harakatlariga sezilarli ta'sir ko'rsatishi mumkin. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, kiberbulling, ekstremistik g'oyalarni targ'ib qilish va yolg'on ma'lumot tarqatish kabi axborot tahdidlarining ta'siri yoshlarning psixo-emotsional holatiga salbiy ta'sir ko'rsatadi, bu esa axborot va psixologik xavfsizlikni ta'minlash uchun chora- tadbirlar tizimini ishlab chiqishni talab qiladi. Oxirgi foydalanuvchi ko'pincha axborot tizimidagi eng “zaif bo'g'in” deb ataladi[4]. So'nggi paytlarda axborot xavfsizligi sohasidagi tendentsiyani eng yaxshi ko'rsatib turgan ibora quyidagicha: "Faqat havaskorlargina mashinalarga hujum qilishadi, mutaxassislar esa odamlarni nishonga olishadi"[5,802-b]. Turli xil foydalanuvchilar bir xil ogohlantirishlarga turlicha munosabatda bo'lishadi shuning uchun, bu farqlarning sabablarini va nima uchun ba'zi foydalanuvchilar boshqalarga qaraganda ko'proq xavf ostida bo'lishi mumkinligini aniqlash ularni himoya qilishda katta omil hisoblanadi. Oliy ta'lim tizimida shaxsning psixologik xavfsizligi kam o'rganilgan muammodir, shuning uchun ushbu kontseptsiyani tushunishga, uning muhim tarkibiy qismlarini aniqlashga bo'lgan har qanday urinish gumanistik yo'nalish yo'lida ta'lim