ЗАЩИТА ПРАВ И ИНТЕРЕСОВ НЕСОВЕРШЕННОЛЕТНИХ УГОЛОВНО-ПРАВОВЫМИ СРЕДСТВАМИ

Аннотация

This work examines the specifics of the regulation and implementation of criminal law protection of the rights of minors. It has been established that the legislation of the Republic of Uzbekistan contains legal conditions and legal means aimed at achieving high standards for ensuring the protection and restoration of the violated rights of minors. The factors of committing crimes by minors, as well as the conditions for committing unlawful acts against minors, are analyzed. According to the author, the protection of the rights of minors is, among other things, ensured by criminal legal means, which are the most effective, since they 110 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11 protect the life and health of children. The protection of the rights of minors using information resources and the capabilities of law enforcement agencies is essential in preventing the commission of new crimes. Key words: minors, rights, protection of rights, criminal legislation, criminal liability. Вояга етмаганлар замонавий ахборот жамияти ва тез ривожланаётган давлат шароитида энг заиф тоифа ҳисобланади, шунинг учун давлат ҳокимияти органлари фаолиятини ҳам ўз ичига олган ҳолда, вояга етмаганларни ҳимоя қилишнинг ҳуқуқий воситаларини такомиллаштириш талаб этилади. Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 44-моддасига кўра1, давлат болаларни ҳимоя қилишни таъминлайди ҳамда вояга етмаганлар давлат ҳимоясида бўлади. Вояга етмаганларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилиш масаласининг бундай конституциявий қўйилишида, вояга етмаганларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилишга йўналтирилган бутун бир оммавий ҳокимият органлари тизими, шу жумладан ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар ва ҳуқуқий воситалар мавжудлигини таъкидлаш лозим. Ушбу тоифадаги шахсларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш, бошқа воситалар қатори, жиноят-ҳуқуқий чоралар билан таъминланади. Бизнинг фикримизча, бу чоралар, айниқса болалар ҳаёти ва соғлиғини сақлаш масаласида энг самарали ҳисобланади. Жиноят ҳуқуқи нормалари кўплаб субъектлар манфаатлари ва ҳуқуқий муносабатларни жиноий тажовузлардан ҳимоя қилишга қаратилган. Жиноят қонуни нормаларининг етарлича катта ҳажми вояга етмаганлар манфаатларини ҳимоя қилиш учун ҳуқуқий шарт-шароитлар яратади, чунки вояга етмаганларга ёки кичик ёшдагиларга қарши жиноятлар таркиби жиноятлар таркибининг малакали ва алоҳида малакали белгилари гуруҳига киритилади. Олимлар тўғри таъкидлаганидек, вояга етмаган шахсни жиноий гуруҳга ёки оғир ёхуд ўта оғир жиноят содир этишга жалб қилиш (Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 127-моддаси) жиноят таркибининг алоҳида малакали белгиси сифатида кўриб чиқилиши лозим2, бу эса етарлича қаттиқ жавобгарликни назарда тутади. Ўзбекистон республикаси Олий суди Пленумининг 2002 йил 25 октябрь кунидаги “Вояга етмаганларнинг жиноятлари ҳақидаги ишлар бўйича суд амалиёти тўғрисида” 27- сонли Қарорининг 7-бандига мувофиқ судлар вояга етмаганларнинг катта ёшдагилар иштирокида содир этган жиноятлари ҳақидаги иш кўриб чиқилаётганда, катта ёшдаги шахс ва ўсмир ўртасидаги ўзаро муносабатларнинг хусусиятини синчиклаб аниқлаш лозим, чунки ана шу маълумотлар катта кишининг вояга етмаганни жиноят ёки ғайриижтимоий ҳаракат содир этишга жалб қилишдаги ролини аниқлашда муҳим аҳамиятга эга бўлиши мумкинлигини ҳамда 18 ёшга тўлган ва жиноятни қасддан содир этган шахсларгина вояга етмаган шахсни ғайриижтимоий хатти-ҳаракатларга жалб қилгани учун жиноий жавобгарликка тортилиши мумкин эканлиги тушунтирилсин. Шунингдек, катта ёшдаги киши ўз ҳаракатлари билан вояга етмаган шахсни ғайриижтимоий хатти-ҳаракатларга жалб қилаётганини билгани ҳолда ёки шундай фикрга йўл қўйганини ҳам аниқлаш лозим. Агарда катта ёшдаги киши шахсни ғайриижтимоий хатти-ҳаракатларга жалб қилсаю, унинг вояга етмаганлигини билмаса ёки билиши мумкин 1 Ўзбекистон Республикаси Конституцияси 2023 йил, https://constitution.uz/uz/clause/index 2 Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодекси 1994 йил 22 сентябрь 111 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11 бўлмаса, бу ҳолда ЖКнинг 127-моддаси билан жиноий жавобгарликка тортиш мумкин эмаслигини кўрсатилган3. Бундай турдаги ҳаракатлар ижтимоий хавфнинг юқори даражасини ўз ичига олади, чунки ёш болалар ёки вояга етмаганлар ҳар доим ҳам жиноий гуруҳ таркибида жиноят содир этишнинг қандай оқибатлари бўлишини тўлиқ англай олмайдилар. Улар жиноят содир этган шахслар жиноий жавобгарликка тортилганда, бу оқибатлар қандай давом этишини ёки зарарнинг қандай оқибатлари ота-оналар ёки бошқа шахслар зиммасига тушишини, масалан, давлат мулки йўқ қилинган ёки шикастланган тақдирда, тўлиқ тасаввур қила олмайдилар. Вояга етмаганлар томонидан содир этилган жиноят оқибати натижасида келиб чиққан зарарни қоплаш мажбуриятини жиноят содир этмаган бўлса-да, фарзандларининг тарбияси учун жавобгар бўлган ота-оналарга юкладиган бўлсак, бу ҳолда оила тирикчилик учун маблағсиз қолиши мумкин, чунки жуда катта бўлиши мумкин бўлган жиноятдан етказилган зарарни қоплашга тўғри келади. Ўзбекистон Республ