ИСТОРИЧЕСКАЯ РОЛЬ УЗБЕКИСТАНА В МЕЖДУНАРОДНОМ МАСШТАБЕ ПРОБЛЕМЫ АРАЛЬСКОГО МОРЯ

Аннотация

В статье анализируются факторы, приведшие к высыханию Аральского моря, а также экологические и социально-экономические проблемы, возникшие в связи с высыханием моря, их исторические причины, работа, проводимая под руководством Президента Республики Узбекистан Шавката Мирзиёева, и перспективы решения этой проблемы. Аральская трагедия оказала драматическое влияние не только на экологическую обстановку региона, но и на его социально-экономическое развитие. В ходе исследования изучались научные документы и статьи. На основе этих источников раскрываются такие факторы, как политика СССР в процессе высыхания Аральского моря, форсированное развитие хлопководства, нерациональное использование водных ресурсов и отсутствие экологического контроля. Ключевые слова: Аральское море, водный бассейн, Узбекистан, СССР, хлопководство, плодородие земель, Аральское море, местное население, пустыня Арал. THE HISTORICAL ROLE OF UZBEKISTAN IN THE INTERNATIONAL SCALE OF THE ARAL SEA PROBLEM Annotation. This article analyzes the factors that led to the drying up of the Aral Sea and the ecological and socio-economic problems that arose due to the drying up of the sea, their historical causes, the work being carried out under the leadership of the President of the Republic of Uzbekistan Shavkat Mirziyoyev, and the prospects for solving this problem. The Aral tragedy had a dramatic impact not only on the ecological situation of the region, but also on its socio-economic development. Throughout the study, scientific documents and scientific articles were studied. Based on these sources, factors such as the policy of the USSR in the process of drying up the Aral Sea, the forced development of cotton farming, improper use of water resources, and the lack of environmental control are revealed. Keywords: Aral Sea, water basin, Uzbekistan, USSR, cotton farming, land fertility, Aral Sea, local population, Aral desert. 76 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11 O’zbekiston SSSR tarixida Orol dengizinig qurishi katta axamiyatga ega. 1960- yillargacha Orol dengizi dunyodagi eng katta to’rtinchi ichki suv havzasi bo’lib kelgan lekin bugungi kunga kelib bu bebaho tabiat mojizasi chang, zaharli tuz va kimyoviy o’g’itlar bilan to’lgan Orolqum sahrosiga aylanib qolgan. Avval maydoni taxminan 68 ming kvadrat kilometr, uzunligi esa 428 kilometr bo’lgan bu suv havzasida hayot juda ham qaynagan, dengiz atrofida yashovchi odamlarni bu dengiz ish bilan ta’minlagan chunki u davrda baliqchilik sanoati juda ham rivojlangan bo’lib mahalliy aholi asosan baliqchilik bilan shug‘ullangan, dengiz odamlar uchun asosiy daromad manbai bo‘lgan. Mo’ynoq va Orol port shaharlida kuniga o’n ming tonnalab baliq ovlanar edi va 10 ta baliq konservalash zavodlari ishlar edi. Dengizning yana bir ahamiyatga sazovorligi shuki yuk va yo’lovchi tashishda u juda ham qo’l kelgan, odamlarning uzog’ini yaqin qilgan va yuk yetkazib berishga ketadigan vaqtni anchagina qisqartirgan. Shuningdek, Orol dengizi mintaqasining nisbatan mo‘tadil iqlimi atrofdagi hududlarda dehqonchilik va chorvachilikning rivojlanishi uchun qulay imkoniyat yaratgan. [1] Muammoning sabablari: Ko’pchilikka ma’lumki, ilgari Amudaryo va Sirdaryodo daryolarining suvlari to’gridan to’gri kelib Orol dengiziga quyilgan. Ammo 1960-yillar o’rtasida sobiq ittifoq hukumati O’rta Osiyoda guruch, paxta va boshqa ekinlarni ko’paytirishga juda katta e’tibor qaratib irrigatsiya loyihalarini amalga oshirila boshladi. Paxtichilikni “oq oltin” sifatida rivojlantirishga esa alohida e’tibor qaratildi; natijada Amudaryo va Sirdaryoda oqayotgan suvlar meyoridan ortiqcha paxta va boshqa ekin maydonlarini sug’orish uchun yo’nalritildi va Orol dengiziga suvning yetib borishi sezilarli darajada kamaydi. [2] 1990-yilda dengizning katta qismi butunlar qurib, tubi cho’lga aylana boshladi. Kanallarning katta qismi oddiy tuproq o‘zanda qazilganligi, suvning sezilarli qismi filtratsiya va bug‘lanish natijasida yo’qolishi sababli 2005-yilga kelib Amudaryodan Orol dengiziga kelayotgan suvlar batamom kelmay qo’ydi. Natijada dengizning 55 ming km2 maydoni qurib, bepoyon quruqlikga aylandi. Bunday katta yo’qotish natijasida yangi cho’l – Orolqum cho’li paydo bo’ldi. [3] Orol dengizining qurishi mintaqa va butun dunyo uchun ko’plab salbiy o’qibatlarni keltirib chiqardi:  Ekologik oqibatlar: 20-asrdan boshlab eng jiddiy global muammolardan biri bo’lgan iqlim o’zgarishi butun dunyoda kuzatila boshladi. Markaziy Osiyo ham bu muammodan 1970- yillarda anchagina zarar ko’ra boshladi; eng ko’p zarar ko’rayotgan davlatlar O’zbekiston va Turkmanistondir. Bu global muammo Orol dengizi qurishining boshlariga to’gri keladi. Natijada yoz oylari juda issiq va quruq, qish esa uzoq va sovuq bo’lib qoldi; yog’ingarchilik kamaydi; tuproq namgarchiligining yetarli bo’lmasligi sabali mintaqada hosildorlik koʻrsatkichi anchagina kamaydi. Qurigan dengiz o‘rnida 5,5 million gektardan ortiq maydonni egallagan yangi sahro – Orolqum paydo bo‘ldi. Orolqum ch