К содержанию
РецензированоRU2025

ИСКУССТВО ЖЫРАУ В КАРАКАЛПАКСКОМ НАРОДЕ ПУТИ РАЗВИТИЯ

Qıdırbaeva Tumaris · Lola Maxammatdinova · TARAQQIYOT YO‘LLARI

Современная наука и исследования · 2025

Аннотация

This thesis discusses the art of zhyrau, a master of words with great talent, a melodious musician who performs epics, historical songs that are the literary heritage of the people, gives a spectacle to the gathered audience, expresses the dreams and aspirations of his time, includes in the kobyz samples of oral literature, proverbs, sayings, wise sayings, and instructions on tolgau-terme. Key words: Soz asbob, musiqa, qo'biz, jirov, afsona, tarix, noma, soz, bastakor, sozandalar. 414 Oktabr, 2025-Yil Jıraw qolına qobız alıp xalıqtıń ádebiy miyrası bolǵan dástanlardı, tarıyxıy jırlardı jırlap, jıynalǵan kópke tamasha beriwshı, óz zamanınıń arzıw ármanın aytıwshı, qobızǵa qosıp awızeki ádebiyatınıń úlgilerin naqıl, maqal, aqıl sózler, tolǵaw termelerdi násiyatlawshı sóz sheberi, úlken talant iyesi, xosh hawazlı sazende bolıp esaplanadı. Atı ańızǵa aylanǵan Soppaslı Sıpıra jıraw menen birge Qorqıt Ata, Asan qayǵıdan tartıp sońǵı begili bolıp júrgen Toqtamıs xannıń saray jırawları Kamalzada, Jahanmırza XVII-XIX ásirlerde jasaǵan Jiyen, Qalmurat, Qazanbay, Shankot, Jiemurat, Nurabılla, Aytuwar, Qabıl, jaqın aradaǵı Bekmurat, Qurbanbay, Erpolat, Xojambergen (Ógiz jıraw), Esemurat, Qıyas, Asqar, Paleke, Atamurat, Óteniyaz, Qulamet, Arzımbet, Jumabay, Jiemurat, Jaqsılıq h.t.basqa da xalıq poeziyası menen iskusstvosında atın shıǵarǵan talay jırawlar atqarıwshılıq ónerimizdiń kóp ásirlik dástúrin búgingi kún menen ushırastirıwda sadıqlıq penen xızmet etip keledi. Olar atqarǵan Alpamıs, Qoblan, Qırıqqız, Erqosay, Ershora, Edige, Ersayım, Sháriyar, Máspatsha dástanları óziniń keń tıńlawshılarına iye bolıp, xalıq tárepinen tereń súyispenshilikke iye bolıp keldi. Qobız shertiw, jır jırlaw, yaǵnıy jırawdıń jırawshılıq óneriniń eń dáslepki deregin házirgi qaraqalpaq jırawları Soppaslı Sıpıra Jıraw menen baylanıstiradı. Qaraqalpaq xalqınıń sonǵı waqıtlarındaǵı eń iri belgili jırawları Xojambergen (Ógiz jıraw), Erpolat, Qurbanbay, Esemurat jırawlar Soppaslı Sıpıra jırawdı Qaraqalpaq jırawlarınıń eń ullı ustazı dep esaplaydı. Soppaslı Sıpıra jıraw kóp ǵana túrkiy tilles qáwimler, noǵaylı birlespesinde yamasa Alın Orda xanlıǵı quramında jasaǵan bir dáwirde ómir súrgen qazaq, bashqurt, tatar, noǵay fol’klorında da atı menen keńnen saqlanǵan. Ol qaraqalpaq jırawshılıq óneri baslawshılarınıń biri, ullı kórkem sóz sheberi sıpatında tilge alınadı. Soppaslı Jırawdıń atı, tvorchestvosı Qorqıt ata, Asan qayǵı, jiyrenshe Sheshen sıyaqlı kópshilik túrkiy tilles xalıqlarǵa ortaq bolıp qaladı. Belgili qaraqalpaq ilimpazları N.Dáwqaraev, Q.Ayımbetov taǵı basqalar qaraqalpaq jırawshılıq deregin Soppaslı Sıpıra jırawdıń atı menen baylanıstiradı. Olar Toxtamıs xannıń tusında Noǵaylı awqamınıń Qulay dáwirinde jasaǵanı haqqında óz miynetlerinde maǵlıwmat beredi. 1723-jılı Sırdár’yanıń orta jaǵalawların jaylaǵan qaraqalpaqlardı Qalmaqlar (Jongarlar) menen qazaq xanı Abılxayırxan shabadı. Bul jaǵdaylar qaraqalpaqlar ushın oǵada awır boladı. Olar usıǵan baylanıslı «Joqarǵı» hám «Tómengi» qaraqalpaqlar bolıp ekige bólinip ketiwge májbúr boladı. «Joqarǵı» qaraqalpaqlar Samarqand, Buxara, Zarafshan tárepine kóshti. Olar Nurata, Bulınǵır, Janbay, Kenimex, Kenine, Tamuol, Ramıtan, Baysın, Miyankól rayonların jayladı. Usı Joqarı Qaraqalpaqlardan shıqqan ataqlı jırawlar Jiyen jıraw, Aytuar, Qabıl, Qalmurat, Erbay, Shankot, Jiyenbay, Qazaqbay, Bekmurat, Qurbanbay. Házirgi Qaraqalpaqstan átirapında jasaǵan jıraw-baqsılar menen tvorchestvolıq baylanısta bolǵan, barıs-kelis etip turǵan. ásirese, ustazdan shákirt shıǵarıwda bul mádeniy baylanıslardıń xızmeti oǵada ullı bolǵan. Ustazlardıń shákirt tayarlaǵanı haqqındaǵı tarıyxıy xalıq qosıqları Nurata, Bulınǵır, Janbay rayonlarında elege shekem sol túrinde aytılıp kelmekte. Jırawlardıń shertetuǵın ásbabı «Qobız», qaraqalpaq xalqınıń arasında shıǵısı jaǵınan eń góne eski muzıkalıq saz ásbabınıń biri. Jırawlarımız házirgi kúnde de jırawshılıq ónerin xalqımızǵa taratıp, úlken-úlken kontsertlerge qatnasıp jıraw jolların qobız namaların, dástanlardan terme-tolǵawların jırlap kiyatır. 415 Oktabr, 2025-Yil Mine sonlıqtan da biz qobızdı qaraqalpaq sazlarınıń atası, eń tiykarǵı eski milliy saz ásbaplarınıń biri sıpatında tanıymız hám tán alamız. «Jıraw» sóziniń shıǵıw negizi «jır jırlaw» negizi «jır» túbir sózinen kelip shıqqanı ilimpazlar tárepinen dálillengen. Jırawlar urıslarda, sawashlarda jawıngerlerdiń aldında, yaǵnıy aldınǵı sapta bolǵan hám olardıń ruwxın kóterip jırlar jırlaǵan hám keleshekti boljawda úlken orın tutqan. Bul jırshılardı, jırawlardı patshalar da, xanlar da óz saraylarında uslap jırların tıńlaǵan. Qaraqalpaq jırawınıń saz ásbabı qobızdıń ózine tán shertiliwine qaray namaları bar. Qaraqalpaq awız eki ádebiyatında tarıyxıy jırlar jırlawdıń uzaq jıllar dawamında óz repertuarında jırlawi, qayta islew arqalı janr bolıp qáliplesken. Qaraqalpaq xalıq jırshılarınıń barlıǵınıń repertuarında da tarıyxıy jır gezlesedi. Hár jırawdıń jırlaytuǵın tarıyxıy jırları hár qıylı. Tarıyxıy jırlar xalıqtıń basınan ót

Доказательный фрагмент

«This thesis discusses the art of zhyrau, a master of words with great talent, a melodious musician who performs epics, historical songs that are the literary heritage of the people, gives a spectacle to the gathered a…»

Образец извлечения

Демо-превью

This thesis discusses the art of zhyrau, a master of words with great talent, a melodious musician who performs epics, historical songs that are the literary heritage of the people, gives a spectacle to the gathered a… Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.

Цитирований
0
Тип
Журнал
Страна
Узбекистан
Ключевые слова
Soz asbob, musiqa, qo'biz, jirov, afsona, tarix, noma, soz, bastakor, nama, tariyx, jıraw, нома, соз, қўбиз, мусиқа, Saz áspab, sazendeler., афсона, тарих, жиров, созандалар., sozandalar., ápsana, qobız, saz, kompozitor, бастакор, muzıka, Соз асбоб
Открыть DOI
Спросить CiteX об этой работе

Смежные источники