OROL DENGIZI MUAMMOSINI XALQARO MIQYOSGA OLIB CHIQISHDA O'ZBEKISTONNING TARIXIY ROLI (1991-2025)

Аннотация

Mazkur maqolada O’zbekiston ekologiyasida SSSR davrida paydo bo'lgan eng katta muammolardan biri Orol dengizi fojiasini bartaraf etishda Mustaqillik yillaridan boshlab ko’rilgan chora tadbirlar haqida so’z etiladi. Bunda asosan suv resurslarini samarali boshqarish, ekologik chora-taqbirlar, ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish, xalqaro hamkorlik va boshqalar haqida malumot beriladi. Kalit so’zlar: Orol muammosi, BMT, Markaziy Osiyo, Jahon banki , Osiyo taraqqiyot banki , Yevropa Ittifoqi. XX asrning ikkinchi yarmida insoniyat tarixidagi eng yirik ekologik fojialardan biri – avvallari dunyodagi to’rtinchi yirik suv havzasi bo’lgan Orol dengizining qurishi yuz berdi. Bu bilan bog'liq biologik, ekologik, tuproq, iqlim hodisalarining birlashishi uning o’rnida 5.5 million gektardan ortiq maydonda Orolqum cho’lining paydo bo’lishiga olib keldi. 1960- yillarda Orol dengizi 68,900 kvadrat kilometr maydonni egallagan bo'lsa, 2021-yilga kelib bu ko'rsatkich atigi 7,352 kvadrat kilometrgacha qisqargan. Dengizning sho’rlanish darajasi 10-14g/l bo’lgan va bu ko’rsatkich 2020-2025 yil malumotlariga ko’ra 120-200 g/l ni ko’rsatgan. Har yili shamollar qurigan dengiz tubidan 100 million tonnadan ortiq tuz, chang va qumni olib yuradi. Bu massaning barchasi 1000 kilometrgacha bo’lgan masofaga tarqaladi. Sovet Ittifoqidan og’ir meros bo’lgan Orol fojiasini bartaraf etish yolg’iz va endigina mustaqillikni qo’lga kiritgan O’zbekiton Respublikasiga oson emasdi. Shu sababli, Respublika prezidenti I.A.Karimov birinchi navbatda mustaqil Orta Oziya respublikalarining diqqatin shu masalaga qaratishni o’z oldiga oliy maqsad etib qo’ydi. 1993-yilning yanvar oyida O’zbekiston, Qozog’iston, Qirg’iziston, Turkmaniston va Tojikiston hamkorligida Orolni qutqarish xalqaro jamg’armasi(IFAS)ning tashkil etilgani bu borada muhim voqea bo’ldi. O‘zbekiston Prezidenti I.A.Karimov ilk bor 1993-yil 28-sentabr kuni BMT Bosh Assambleyasining 48-sessiyasida Orol dengizi fojiasini global miqyosda ko‘tardi. Shu yili mintaqa davlatlari hamkorligida Orolni qutqarish xalqaro jamg‘armasi tashkil etildi. Keyingi yillarda, xususan 1995-yilgi 50-sessiyada, Orolbo‘yi mamlakatlari jahon hamjamiyatidan ekologik inqiroz oqibatlarini yumshatishda yordam so‘rab murojaat qildilar. Bu yerda 1997-yildan hozirgacha bo’lgan asosiy BMT va boshqada xalqaro tashkilotlardan kelgan yordamlar haqida so’z etilgan: 6 97 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Qatnashgan, qo’llab Yuz bergan sana quvvatlagan davlatlar va Asosiy maqsadi tashkilotlar Suv resurslarini BMT Taraqqiyot barqaror boshqarish, Dasturi va Orolni 2002-yil 6-oktyabr Orolbo’yi aholisi uchun BTM va IFAS qutqarish ijtimoiy yordam hamkorligi jamg’armasi dasturini yaratish Orolbo‘yi mintaqasida Markaziy Osiyo ekologik inqirozni BTM hujjati A/63/770 2009-yil davlatlari, BMT , yumshatish, suv Yevropa Ittifoqi resurslarini adolatli taqsimlash Markaziy Osiyo Quruq cho‘llanishga davlatlari, BMT, Jahon qarshi kurashish, Yangi Orol strategiyasi 2010-2015-yillar banki, Yevropa Ittifoqi, sog‘liqni saqlash OSCE, UNESCO va tizimini yaxshilash va GEF iqtisodiy tiklanish Orol fojiasi “eng katta Asosan, Markaziy Osiya ekologik inqirozlardan Sh.Mirziyoyevning 2017-yil 19-sentyabr davlatlari va xalqaro biri” sifatida tilga olindi BMTga chiqishi tashkilotlar va xalqaro yordam chaqiruvini bildirildi Orolbo’yi mintaqasida Orolbo‘yi — ekologik holatni yaxshilash innovatsiyalar O’zbekiston hukumati 2019-yil oktyabr maxsus rezolyutsiya va texnologiyalar va BMT loyihasi bo‘yicha hududi anjumani kelishuvga erishishdi Saida Mirziyoyeva Orolbo‘yi rasmiy BMT, Markaziy Osiyo, tomonidan BMTda nutq ravishda ekologik 2023-yil mart Rossiya Federatsiyasi, innovatsiyalar hududi Eron, Xitoy, Yaponiya sifatida e’tirof etilishi BMT rezolyutsiyasi asosida yangi xalqaro BMTdagi Germaniya, Norway, ilmiy markaz - “Aral so’ngi tashabbuslar 2023-yil Janubiy Korea, Sea Region Innovation Finlandiya Center” tashkillashtirilishi 6 98 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 1995–2012-yillar davomida Orolbo'yi mintaqasida yuzaga kelgan ekologik inqiroz oqibatlarini yumshatish maqsadida xalqaro hamjamiyat tomonidan keng ko'lamli yordam ko'rsatildi. Bu davr mobaynida umumiy hajmi 1.1 milliard dollardan ortiq xalqarolik yordami ajratilgan. Ushbu mablag'lar asosan Orol dengizi havzasida ekologik, ijtimoiy va iqtisodiy barqarorlikni ta'minlashga yo'naltirilgan. Xususan, xalqaro tashkilotlar, jumladan Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT), Jahon banki, Osiyo taraqqiyot banki, Yevropa Ittifoqi, shuningdek, AQSh, Germaniya, Yaponiya kabi davlatlarning moliyaviy ko'magi natijasida amalga oshirilgan. Ushbu davrda Orolni qutqarish xalqaro jamg'armasi (OKXJ) faoliyati ham muhim ahamiyat kasb etdi. Jamg'arma a'zo davlatlarning qo'shma sa'y- harakatlari natijasida 2003– 2010-yillarda 2 milliard doll