ALISHER NAVOIYNING “LISON UT-TAYR” DOSTONI VA UNDAGI “SHAYX SAN’ON” HIKOYATI TAHLILI

Аннотация

В данной статье анализируется выдающееся произведение великого мыслителя Алишера Навои — поэма «Лисон ут-тайр» («Язык птиц») и входящая в неё история «Шейх Санон». В работе раскрываются суфийские идеи, отражённые в поэме, такие как путь человека к духовному совершенству, этапы постижения Истины и процесс духовного очищения, трактуемые на основе философии суфизма. Кроме того, в статье уделено внимание своеобразным взглядам Алишера Навои на суфизм и учение накшбандийа. Особое внимание сосредоточено на композиционной своеобразности произведения, где каждая деталь отражает мировоззрение Навои — прежде всего исламское, а затем суфийское, что подтверждается проведённым анализом. Ключевые слова: «Лисон ут-тайр», суфизм, совершенный человек, духовное совершенство, постижение Истины, ислам, повествование, Шейх Санон, христианская девушка, любовь, мистицизм, религия. Alisher Navoiy ijodi o‘zbek adabiyoti tarixida tasavvufiy tafakkurning eng yuksak cho‘qqilaridan biridir. Shoir o‘z asarlarida insonning ruhiy dunyosini, ma’naviy kamolot sari intilishini chuqur falsafiy mazmunda tasvirlagan. Xususan, “Lison ut-tayr” dostoni tasavvuf falsafasining badiiy ifodasidir. 5 30 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Bu asar orqali Navoiy insonni o‘z “men” ini anglash, nafsni yengish va Haq yo‘lini topishga da’vat etadi. “Lison ut-tayr” (“Qush tili”) asari mashhur fors shoiri Farididdin Attorning “Mantiq ut-tayr” asariga javob tariqasida yozilgan bo‘lsa-da, unda Navoiy o‘zining milliy va ma’naviy qarashlarini ifoda etadi. Shoir tasavvufni insonni mukammallikka yetaklovchi yo‘l sifatida talqin qiladi. “Lison ut-tayr” dostonida qushlar timsolida insonlar tasvirlanadi. Ularning maqsadi — afsonaviy Simurg‘ni (ya’ni Haqni) topishdir. Qushlarning sayohati tasavvufdagi “suluk yo‘li”, ya’ni Haqqa yetishish yo‘lini ifodalaydi. Bu yo‘l yetti vodiyni (bosqichni) o‘z ichiga oladi: talab, ishq, ma’rifat, istig‘no, tavhid, hayrat va fano. Har bir vodiy insonning ma’naviy poklanish, o‘z “men” idan kechish jarayonini ifodalaydi. 1. Talab vodiysi – Haqni izlashning boshlanishi. 2. Ishq vodiysi – Ruhni poklovchi, uni Haqqa bog‘lovchi muhabbat bosqichi. 3. Ma’rifat vodiysi – Ilohiy haqiqatni idrok etish. 4. Istig‘no vodiysi – Dunyo havaslaridan voz kechish. 5. Tavhid vodiysi – Yaratganning yagona ekanini tan olish. 6. Hayrat vodiysi – Ruhning cheksiz haqiqat oldida hayratda qolishi. 7. Fano vodiysi – O‘z “men” idan kechib, Haqda yo‘q bo‘lish — komillik darajasi. Bu yetti vodiyning har biri tasavvufdagi ruhiy kamolot bosqichlariga to‘g‘ri keladi. Asarda qushlar — muridlar (izlovchilar), Simurg‘ esa — Alloh timsolidir. Qushlarning yo‘lda duch keladigan to‘siqlari insonning nafs, havoyi istaklar, jaholat kabi ichki dushmanlarini bildiradi. Masalan, Hudhud yo‘lboshchi sifatida payg‘ambar yoki murshidni ifodalaydi. Tovus — go‘zallik, dunyoviy nafs timsoli. U go‘zallikka, shon-shuhrat va hashamatga ruju qo‘ygan, ammo bu narsalar uni Haqqa (Allohga) yaqinlashtirmaydi, balki undan uzoqlashtiradi. Bulbul go‘zallikka, dunyo muhabbatiga berilgan deya ta’riflanadi. Boyqush esa mol-dunyoga o‘ch qahramon sifatida talqin qilinadi. Bu orqali Navoiy insonni o‘z ruhiy to‘siqlaridan ozod bo‘lishga da’vat qiladi. Hudhud boshqa qushlarni Haq yo‘liga boshlaydi. Bu tasvir orqali Navoiy insonni murshid rahnamoligida Haqni tanishga chaqiradi. Navoiy tasavvuf ta’limotiga ko‘ra, insonning eng yuksak darajasi — komillikka erishishdir. Komil inson — bu nafsini poklagan, ilm va ma’rifat orqali Haqni tanigan, boshqalarga rahm-shafqatli shaxsdir. Doston oxirida Simurg‘ni topgan qushlar aslida o‘zlarini topadilar — bu esa insonning Haqni o‘z qalbida topish g‘oyasini ifodalaydi. Shoir tasavvuf falsafasini xalqona ruhda talqin qiladi. Uning g‘oyalari faqat diniy emas, balki ijtimoiy-axloqiy mazmunga ham ega. Navoiy insonni faqat ibodat emas, balki amaliy ezgu ishlar, odamlarga foyda keltirish orqali ham Haqqa yaqinlashishga da’vat etadi. Navoiy uchun ishq – bu Haqni anglash vositasi. U shaxsiy, dunyoviy muhabbatni emas, ilohiy ishqni, ya’ni Allohga muhabbatni ulug‘laydi. Shuning uchun doston qahramonlari (qushlar) ishq alangasida o‘zini yo‘qotib, Haqqa yetadi. Tasavvufda eng katta dushman — nafs. Navoiy qushlar timsolida insonning nafs, g‘urur, shubha, manmanlik, dunyo sevgisi kabi to‘siqlar bilan kurashini ko‘rsatadi. Haqiqiy orif — nafsini yenggan, Haqqa taslim bo‘lgan insondir. Alisher Navoiy “Lison-ut tayr” dostonidagi Shayx San’on hikoyati — asarning eng mashhur va chuqur tasavvufiy mazmundagi qismlaridan biridir. 5 31 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Hikoyaning qisqacha mazmuni: Shayx San’on — Makka shahrida yashovchi, yetmish marta haj qilgan, minglab muridlari bor, ilm va taqvo bilan mashhur zot edi. Bir kecha u tush ko‘radi: tushida u Rim shahrida (Rum diyori) sajda qilayotganini ko