КОНЦЕПТ «ЦВЕТОК» В НАРОДНЫХ СТИХАХ

Аннотация

В данной статье концепт «цветок» в каракалпакских народных стихах анализируется с лингвокультурологической точки зрения. Рассмотрены труды исследователей, специально изучавших народные стихи. При раскрытии семантики единиц, входящих в концептуальное поле слова «цветок», за основу взяты культурные особенности народа. Ключевые слова: концепт «цветок», каракалпакские народные стихи, сфера, контрастное значение. THE CONCEPT OF “FLOWER” IN FOLK POEMS Annotation. This article analyzes the concept of “flower” in Karakalpak folk poems from a linguoculturological perspective. The works of researchers who have specifically studied folk poetry are discussed. In revealing the semantics of the units within the conceptual field of the word “flower”, the cultural features of the people are taken as the basis. Key words: “Flower” concept, Karakalpak folk poems, sphere, contrasting meaning. Qosıq insannıń júreginde jatırǵan arzıw-ármanlar. Qosıq adamzattıń ruwxına sińip, gózzallıqtı payda etiwshi insan qálbiniń sezgirlik múmkinshilikleri. Qosıq tábiyattaǵı eń sulıw qubılıslardıń kórkem obrazları, iskusstvonıń biyik shıńı [1:3]. Sonlıqtan da, ol qaraqalpaq folklorında óz aldına úlken bir janr esaplanıp, «... adam balasınıń tuwılıwınan baslap, ómiriniń aqırına shekem, onıń turmısı hám sezimleri menen bekkem baylanısıp keledi». Xalıq qosıqları degende, dóretiwshisi bir waqıtta bolsa da umıtılıp ketken muhabbatqa, miynetke baylanıslı qosıqlardı, geypara tariyxıy waqıyaǵa baylanıslı qosıqlardı, aqıl-násiyat, terme qosıqların, besik jırın, balalar qosıqların, háwjarlardı, bet asharlardı, joqlawlardı túsinemiz [2:75]. Ádenbay Tájimuratov qaraqalpaq xalıq qosıqların jıynap, baspaǵa tayarlap «Qaraqalpaq xalıq qosıqları» [3], Qaraqalpaq folklorı 20 tomlıǵınıń V tomında «Qaraqalpaq xalıq qosıqları hám salt jırları» [4] degen atamada bastırıp shıǵardı. Q.Maqsetovtıń «Qaraqalpaq xalqınıń kórkem awızeki dóretpeleri» miynetinde xalıq qosıqları bir janr sıpatında qaraldı hám birneshe túrlerge ajıratıldı. Xalıq qosıqları Saymanova Aynuranıń «Qaraqalpaq xalıq qosıqlarınıń lingvomádeniy analizi» PhD dissertaciyasında [5] arnawlı túrde izertlendi. Jumısta xalıq qosıqlarındaǵı lingvomádeniy birlikler (simvol, mifologema, etalon hám t.b.), konceptual analiz (er adam, hayal, bala, reń, san, toy, ólim), milliy-mádeniy specifikası (frazeologizmler, teńewler, metaforalar) úyrenilgen. 196 NEW RENAISSANCE 2025 OKTABR INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 10 Sonday-aq, dissertaciyanıń «Metaforalar» bóliminde gúl sózine ayrıqsha toqtalıp ótiledi hám gózzal, jaǵımlı, súyikli sıyaqlı sózlerdiń mánisinde qollanılatuǵınlıǵı jáne gender metafora boyınsha hayal jınısındaǵı adamǵa baylanıslı jumsalatuǵınlıǵı aytılǵan. Xalıq qosıqlarında gúl sózi kóp qatlamlı mánige iye hám derlik onıń barlıq túrlerinde ónimli jumsalǵan. Mısalı ushın, «Yar-yar» qosıǵında «gúl» koncepti maydanındaǵı birneshe sózler qollanılǵan: 1) Tórde turǵan ǵalınıń, Bir gúliseń yar-yar. Atań menen eneńniń, Búlbúliseń yar-yar («Yar-yar» qosıǵı, 124-bet); 2) Qız degeniń biyhazar, Úy ishinde bir gúlzar («Yar-yar» qosıǵı, 124-bet). Bul jerdegi ǵalı sózine túsindirme sózlikte bılay anıqlama berilgen:«Tósek etip tósew yaki diywalǵa qaǵıw ushın naǵıslap, júnnen hám t.b. materialdan toqılǵan bir jaǵı túkli buyım, gilem» [6:54]. Demek, qosıqta uzatılıp atırǵan qızdı ǵalınıń gúli dep aytıw arqalı onı shańaraqtıń kórki sıpatında kórsetip tur. Negizinde gúl hám búlbúl sózleri kontrastlı mánilerde, qız hám jigittiń simvolları sıpatında qollanıladı. Al bul mısalda bolsa, gúl hám búlbúl sózleri qızdıń táriyipin beriwde jumsalıp tur. Ekinshi mısalda bolsa, gúlzar sózi qızdıń gózzallıǵı, jaqsı pazıyletleri mánisin bildirip tur. «Gúl» koncepti sferasındaǵı birlikler kórkem shıǵarmalarda metaforalıq mánide awısıp, oy-pikirdi obrazlı hám emocional tárizde sáwlelendiredi. Máselen: Kewli qalǵan dilbarım, Kim beripti xan sharap, Kózleri gúl-gúl janıp, Etti baǵrımnı kabap («Báyittiń úshinshi túri» qosıǵı, 138-bet). Bunda gúl-gúl janıp degende, insannıń kózleriniń gúldiń gózzallıǵı kibi quwanıshqa bólep, janıp, tásirli túrde qarap turǵan halatı súwretlenbekte. Yaǵnıy, bul arqalı insan qálbindegi ishki sezimleri kózler arqalı júzege shıǵıwı aytılmaqta. Túrli xalıqlar sanasında hayal-qızlardıń gózzallıǵı túrlishe. Qıtay hám koreys xalqı hayal júzin erikke, shashın májnúntal shaqasına, júziniń kórinisin (oval forması) asqabaq tuqımına uqsatadı, al olar basqa tiller ushın jat esaplanadı [7:16]. Qaraqalpaq xalqınıń milliy sanasında bolsa qızlardıń júzi, kóbinese, gúlge uqsatıladı. Máselen, Qáddiń ziyba ármish, gúl júziń rana («Sálem xat qosıǵı» 64-bet). Kórseń gúl yuzleri janǵan («Gúlziyba qız gúl yańlıdı» 300-bet). Qálem qaslı, gúl yuzleri quńqarı («Sánem degen kishi qarındasınıń aytqanı», 207-bet). Yuziń gúlge megzer, boylarıń shınar («Pal bolsın» 301-bet) [8:33-39]. Xalıq qosıqlarında gúl sózi arqalı gózzallıq hám insannıń baxıtlı turmısınan tısqarı uwayım-qayǵısı da sáwlelendiriledi. Mısal