ЯЗЫК — ПРИЗНАК КУЛЬТУРЫ

Аннотация

В данной статье рассматриваются понятия языка и культуры, их взаимосвязь и механизмы взаимного влияния. Показано, что язык является основным инструментом, определяющим духовный и культурный мир народа. Анализируются изменения в языковой системе под влиянием культуры, а также сохранение, распространение и обновление культурных элементов посредством языка. Особое внимание уделено уникальной роли взаимосвязи языка и культуры в каракалпакском литературном наследии и их значительному влиянию на формирование национальной идентичности народа. Ключевые слова: язык, культура, филология, каракалпакская литература, национальные ценности, языковая система, духовный мир народа. Kirisiw: Til hám madeniyat — bir-birinen ayrılmaytuǵın eki kúsh. Til — adamnıń oy- pikirin, dúniyani qabil etiw dárejelerin belgileytiǵin qural bolsa, madeniyat — usı oy-pikirlerdiń, qádiriyatlardıń, dástúrlerdiń, halıqtıń ruhi dúnyasın kúrsitetin keńlik. Hár bir halıq úziniń til arqalı madaniyatın tanıytı, hám madaniyat arqalı tiliniń báy maqnasın saqlap qalıwǵa múmkinshilik jaratadı. Til hám madeniyat ortasındagi baylanıs keń kólemde izertlewdi talab etedi, sebebi olar bir-birine túpki hám tarixi jaqtan da, semantik hám psixologiyalıq jaqtan da túǵız baylanısta. Qaraqalpaq xalqınıń tarixi dáwirlerinde til menen madeniyat bir-birinen ayrılmay kelgen. Qaraqalpaq tiliniń saqlanıwı hám rawajlanıwı, elniń madaniyatın, dástúrlerin, an’anaların saqlap qalıw menen túwırdanadı. 412 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10 Bugingi kúnde globallasıw jarayonında milliy tiller menen madaniyatlardı saqlap qalıw, ularniń özara áser etiw mexanizmin úyreniw — filologiyalıq hám mádeniy izertlewer ushın máńizli másele bolıp tabıladı. Shu sebepli bul maqalada til hám madaniyat baylanısınıń teoriyalıq negizleri, ularniń ózara áser etiw formasın hám Qaraqalpaq adebiy miyrasındaǵı kórinisi ámeliy tárepti boyınsha qaraladı. Til — xalıqtıń ruwqiy hám mádeniy dúnyasınıń aynası. Hár bir xalıq o`ziniń til arqalı dúniyani túsinedi, bayqaydi hám sol dúniyaniń obrazın jaratadı. Til — tek kommunikativ qural emes, ol halıqtıń tarixi esinde saqlanǵan mánilikli bilimler, qádiriyatlar hám an’analar sistemasınıń bir bólegi. Qaraqalpaq tiliniń leksikalıq qurılısı, frazeologizmleri, maqallar hám máteleleri halıqtıń mádeniy tártibi menen túǵız baylanısta. Mısalı, «suwdıń túbi — balıq, xalıqtıń túbi — xalıqlıq» degende, til arqalı xalıqtıń birlik, tútastıq hám xalıqlıq sezimi ko`rsitiledi. Bul sóz formasındaǵı madeniy mazmun, xaliq ruhi qádiriyatınıń belgisi bolıp esaplanadı. Tildegi madeniy elementler hár dáwirde ózgerip, jańalanıp, úzliksiz rawajlanıp turadı. Til — tiriliktegi jaratılıs sekildi, ol da ózgeris hám integraciya jarayonınan ótedı. Mısalı, jańa texnologiyalıq terminler, jańa sotsial jaǵdaylardıń payda bolıwı — til sistemasındaǵı madaniy jańalıqlardıń asıl belgisi. Madaniyat til arqalı hám til menen birge tarqaladı. Bír tildegi sózdiń semantik mazmunı onıń madaniy tárepine túwırdanadı. Mısalı, Qaraqalpaq tilindegi «dástúr», «tuwıs», «qonaqshılıq», «ar-namıs» sıyaqlı túsinikler — halıqtıń ruhi qádiriyatların kúrsitip turadı. Bul sózlerdiń mánisi basqa tiller arqalı tolıq ańlatıw múmkin emes, sebebi olar milliy madaniyat penen túwırdanǵan túsinikler. Shu tárepti boyınsha qaralǵanda, til — madaniyatniń nafaqat tábiǵiy arnaǵı, bálki onıń saqlanıw mexanizmi. Hár bir til — halıqtıń kollektiv esiniń, ruhi táriyxınıń kodı. Tildi saqlap qalıw — madaniyatni saqlap qalıw menen teñ. Qaraqalpaq halqınıń tiliniń rawajlanıw tariyı, madaniyatniń saqlanıwı menen túwırdanadı. Hám bul baylanıs bugingi kúnde de aktual másele bolıp qalmaǵan. Qaraqalpaq tilindegi jańa sózler, qálegendi ádebiy formalar, jazıw stili — bularnıń bári madaniyatniń jańa kúrinislerin ózinde saqlaydı. Madaniyat — til sistemasınıń dinamik ózgerislerinde baslıshı rol oynaytuǵın faktor. Hár bir halıq úziniń mádeniy táriyxı, sotsial-turmis jaǵdayı, iqtisadi rawaj dárejesine qarap tiliniń qurılısın, semantik qatlamın, leksikalıq mázmunın ózgertip baradı. Til sistemasındaǵı ózgerisler tek grammatik hám fonetik dárejede emes, bálki madaniy semantika menen baylanısta boladı. Mısalı, jańa texnologiyalıq hám sotsial túsinikler payda bolıwı netijesinde, jańa sózler (neologizmler) tildin leksikalıq qatlamına kirip, halıqtıń madaniy dárejesin kúrsitip beredi. Qaraqalpaq tilinde soñǵı jıllarda kóp jańa sózler payda boldı. Bul jańa sózler — global madaniyatniń áseri menen, axborat texnologiyaları, sotsial media, bilim hám innovaciya salasındaǵı rawajlar menen túwırdanadı. Mısalı, “internet”, “sotsial jeliler”, “onlayn oqıw”, “digital duniyá”, “smartfon” sıyaqlı túsinikler til sistemasında orın alıw arqalı jańa madaniy qatlamdı payda etedi. Bundan tashqara, madaniyat tilge estetik tártib, emosional mázmun beredi. Tildegi metaforalar, epitetler, simvollar — bulardıń bári halıqtıń óz mádeniy ortasın qanday qabul etkenin kúrsitip turadı. Mısalı, Qaraqalpaq adabiy tilinde «Aral kúzi — halıqtıń köz jasına aynalǵan» degen