ASHTARXONIYLAR SULOLASINING DATLABKI HUKMDORLARI

Аннотация

This article re-examines the establishment of the Ashtarkhānid (Jānid) dynasty in the Bukhara Khanate. Challenging the conventional historiography that names Jāni Muḥammad as the first ruler, it argues that the true founders were his son, Dīn Muḥammad, and his grandson, Bāqī Muḥammad. The analysis reveals a strategic power-sharing structure where these capable leaders wielded de facto control while installing senior family members as nominal figureheads (sulṭān ṣūrī) to legitimize their rule. Drawing on chronicles and numismatic evidence, the article deconstructs this pragmatic statecraft that marked the dynasty's complex beginnings. Keywords: Ashtarkhānid Dynasty, Jānid Dynasty, Bukhara Khanate, Central Asian History, Dynastic Foundation, Figurehead Rule, Seniority Rule, Dīn Muḥammad, Bāqī Muḥammad, Numismatic Evidence. ПЕРВЫЕ ПРАВИТЕЛИ АШТАРХАНИДСКОЙ ДИНАСТИИ Аннотация. В данной статье пересматривается вопрос об основании Аштарханидской (Джанидской) династии в Бухарском ханстве. Оспаривая общепринятую историографию, называющую Джани-Мухаммада первым правителем, автор доказывает, что истинными основателями были его сын, Дин-Мухаммад, и его внук, Баки-Мухаммад. Анализ выявляет стратегическую структуру разделения власти, в рамках которой эти способные лидеры осуществляли фактический контроль, назначая старших членов семьи номинальными правителями (султан-сури) для легитимизации своей власти. На основе хроник и нумизматических свидетельств в статье раскрывается эта прагматичная политика, характеризовавшая сложное становление династии. Ключевые слова: Аштарханиды, Джаниды, Бухарское ханство, история Центральной Азии, основание династии, номинальное правление, сеньорат, Дин-Мухаммад, Баки- Мухаммад, нумизматические свидетельства. 221 Oktabr, 2025-Yil Kirish: Birinchi Hukmdor Masalasi XVII asr boshlaridan XVIII asr oxirigacha Buxoro xonligida hukmronlik qilgan Ashtarxoniylar sulolasi O'rta Osiyo tarixida muhim ahamiyatga ega. An'anaga ko'ra, sulola ko'pincha "Joniylar" deb ataladi, bu nom XVII va XVIII asrlarda sulolaning birinchi hukmdori sifatida tilga olinadigan Joniy Muhammadxon nomi bilan bog'liq (Muhammad Yusuf Munshiy, 243a-b). Biroq, bu nomlash ancha murakkab siyosiy haqiqatni yashiradi. Tarixchi J. Audrey Burton ta'kidlaganidek, Ashtarxoniylar hokimiyatining paydo bo'lishi oddiy vorislik emas, balki ikkiyoqlama hukmronlikni o'z ichiga olgan hisob-kitob qilingan jarayon edi. Sulolaning haqiqiy asoschilari Din Muhammad va Boqiy Muhammad bo'lib, ular katta yoshdagi rahbarlarning, xususan bobolari Yor Muhammad va otalari Joniy Muhammadning qonuniylashtiruvchi pardasi ostida boshqaruvni amalga oshirib, amalda hokimiyatni qo'llarida ushlab turishgan (Burton, 1 b). Siyosiy tuzilma: ikkiyoqlama hukmronlik tasnifi Ashtarxoniylarning hokimiyatga kelishini tushunish uchun avvalo ularning Shayboniy ajdodlaridan meros qilib olgan siyosiy an'analarini anglash lozim. Shayboniylar oqsoqollik qoidasiga amal qilishgan, bunda hukmron oilaning eng katta a'zosi, qobiliyatidan qat'i nazar, xon sifatida tan olingan. Bu katta yoshdagi xon muhim maslahatlashuv rolini o'ynagan va oilaning sodiqligini saqlab qolgan bo'lsa-da, yoshroq va qobiliyatliroq shaxs ko'pincha harbiy va ma'muriy ishlarni boshqargan (Dickson, 196). Ashtarxoniylar bu an’anani davom ettirib, unga o’zgartirish kiritishgan. Ular unvonlarni saqlab qolishgan: katta yoshdagi shaxs sulton suriy (rasmiyatchilik uchun yoki nominal hukmdor)ga aylangan, uning nomi xutbada (juma namozida) tilga olingan va sikkada (tangalarda) muhrlangan. Biroq, haqiqiy hokimiyat sulton ma'naviy (haqiqiy yoki amaldagi hukmdor) qo'lida bo'lib, u davlat ishlarini rasmiy hujjatlardagi rahbar bilan maslahatlashmasdan boshqargan (Burton, bet 1). Bu, qonuniylik oqsoqollikdan olingan, lekin hokimiyat eng qobiliyatli va mos shaxs tomonidan amalga oshirilgan tizimni yaratdi. Asoschilar: Din Muhammad va Boqi Muhammad Bu tizimning amalda qanday ishlashiga ikki aka-ukaning faoliyati misol bo'la oladi. So'nggi qudratli Shayboniy Abd al-Mo'min 1598-yilda o'ldirilganidan so'ng, uning sobiq raqibi Din Muhammad tez harakat qildi. U Xurosonni o'z nazoratiga oldi va o'z hokimiyatini mustahkamlash uchun bobosi Yor Muhammadga nominal tojni taklif qildi. Din Muhammad olti hafta davomida hokimiyatni mustahkamladi va Forsga qarshi mudofaaga tayyorlandi, shu bilan birga Yor Muhammad Hirotda kuchsiz hukmdor bo'lib qoldi (Iskandar Beg, 558–560). Bu birinchi Ashtarxoniylar "hukmronligi" Din Muhammad 1598-yil avgust oyida Po'l-i Solor jangida mag'lubiyatga uchraganida va o'ldirilganida qisqa muddatga to'xtatildi (Burton, 2 bet). Sulolaning taqdirini qayta tiklash vazifasi uning ukasi Boqiy Muhammadga yuklatildi. Xonlikni Qozoq bosqinlaridan himoya qilib, harbiy qobiliyatini isbotlaganidan so'ng, Samarqand hokimligi bilan taqdirlandi. Ammo uning maqsadlari kattalashdi. U vaqtinchalik hukmdor Pir Muhammad II ga qarshi chiqdi va muvaffaqiyatli yurishdan so'ng, taxminan 1599-yilning yozida xonlikning yangi amaldagi hukm