BAQSÍ JAPAQ SHAMURATOV DÓRETIWSHILIGI

Аннотация

Ushbu maqolada Japaq Shamuratov ijodiy kompozitorlik yo‘lida yaratgan kuylari, qo‘shiqlari va yaratgan asarlari haqida so‘z yuritilgan. Kalit so‘z: musiqa, kuy, bastakor, pesa, drama, baxshi, san’at. Japaq Shamuratov dóretiwshilik kompozitorlıq jolında kem-kemnen tájriybe bolıp júyrik qıyalı oy-sezimi mudamı jańa ırǵaqlarǵa, namalarǵa tolıp, turmıstıń ózi kórsetken ájayıp ózgeris hám waqıyalarına, xalıqtıń talabına say etip jańadan-jańa namalar dóretip shıǵarǵan namaların xalqımızdıń miynet jeńisine, xalqımızǵa arnaydı. Japaq Shamuratov óziniń kompozitorlıq jolında joqarıdaǵı atı atalǵan qosıqlar menen birge koncertlerde aytılıwǵa, xalıq namalarına júdá jaqın jeńil janrdaǵı oynaqı lapar (chastushka) túrindegi házil xarkterdegi qosıqlar shıǵarǵan. Bul qosıqlar kompozitordıń dórtiwshilik uqıbınıń hár tárepleme óskenligin hár qıylı janrda da jetiskenliginen derek berid. “Oynasın”, “Tolqın”, hámde “Sonday kúldim” qosıqları kompozitordıń yoshlı qosıqlarınan orın alıp, bul qosıqlarǵa, oyınlar saxnalastırıwı, sonday-aq háweskerler dógerekleriniń koncert programmaların keńnen orın aldı. Japaq Shamuratov kóp ǵana massalıq qosıqlar, sazlar, dóretiw menen bir qatarda drammalıq shıǵarmalarǵa, pesalarǵa muzıkalar jazıp, Qaraqalapaq teatr saxnasın kórkemlik jaqtan bayıtıwǵa, respublikamızdıń muzıka mádeniyatına óziniń salmaqlı úlesin qosa bildi. Kompozitor Tumanyan menen birge S.Majitovtıń “Baǵdagúl”, M.Dáribaevtıń “Kóklen batır” pesalarına hám «Gárip ashıq» pesasına, sonday-aq V.Shafrannikov birlikte Jolmırza Aymurzaevtıń «Leytenant Elmuratov» taǵı basqa kóplegen pesalarǵa muzıkalar jazdı. Qaraqalpaq muzıkasınıń jetik mamanı bolıp jetilisken kompozitor Alimjan Xalimov penen Japaq baqsı Shamuratovtıń kompozitor uzaq jıllar birge islesiwi óziniń jemisin beredi. Japaq baqsı Shamuratov kompozitor Alimjan Xalimovtan teoriyalıq jaqtan jaqınnan tálim aldı. Qaraqalpaq xalıq namaların jaqsı biletuǵın ataqlı baqsı J.Shamuratovtan xalıq nama-qosıqların Alimjan Xalimovta úyrenip bir-birine járdem berip hám járdem alıp, sońın ala avtorlıqtı Sapar Xojanıyazovtıń “Súymegenge súykenbe” Amet Shamuratovtıń “Aral qızı”, J.Aymurzaevtıń “Aygúl Abat”, Berdaq hám taǵı basqa pesalarına muzıkalar jazadı. Házirgi waqıtta bul qosıqlar koncert programmalarında atqarılıp kelmekte hám tıńlawshılar tárepinen jaqsı qabıl alınıp kelmekte. Sonıń menen birge “Súymegenge súykenbe” komediyası jámietshiligimizge keńnen belgili bolǵan hám xalqımız tárepinen súyip tıńlaytuǵın milliy repertuarlarımızdıń biri bolıp qaldı. 197 Oktabr, 2025-Yil 1957-jılı 24-yanvardan 3-fevral aralıǵında Tashkent qalasında ótkerilgen Qaraqalpaq ádebiyatı hám iskusstvosınıń “10” kúnligi Qaraqalapqstanda muzıka iskusstvosınıń tarıyxında úlken waqıya boldı. On kúnlik Qaraqalpaqstan muzıkası menen draması gúllenip óskenliginiiń ayqın gúwası boldı. Onda J.Shamuratov penen A.Xalımovtıń “Súymegenge súykenbe” muzıkalı draması basqada spektaklleri menen tamashagóyler tárepinen qarsı alınadı. Usı jılları J.Shamuratov penen A.Xalımovtıń “Súymegenge súykenbe”, “Aygúl Abat”, “Berdaq” muzıka dramaları xalqımız tárepinen úlkne qızıǵıwshılq penen kútip alınadı. Ondaǵı jazılǵan qosıq, arıyalar xalqımızdıń súyip tıńlaytuǵın hám qosıqshılarımızdıń súygen qosıqlarına aylanadı hám olardıń kúndelikli koncert repertuarlarınan keńnen orın aladı. “Súymegenge súykenbe” muzıkalı dramasında Aysenemniń arıyalarınıń barlıǵıda júdá sheber hám sulıw jazılǵan namalar bolıwı menen bul arıyalardıń kóbisi qızlarımızdıń súyip aytatuǵın qosıqlarına aylanadı. Bul arıyalar házirgi kúnde de keńnen aytılıp kiyatır. Olardan “Adıńnan”, “Qosıq aysam”, “Gúl shıraylı”, “Awezim” hám taǵı basqada Aysenemniń arıyaların ayrıqsha atap ótsek orınlı boladı. Sonday-aq bul muzıkalı komediyaǵa Ǵodalaqtıń arıyalarınan “Kelsin janan”, “Bir shıq janım”, “Naz uyqısı”, “Tússin jamalıń” basqada kóplegen arıyalardı hám qosıqlardı ayrıqsha atap ótiw kerek. Bul arıyalarında sol waqıtları sheber atqarǵan Toxta Romanova, Gúlxan Sherazıevalardıń atqarıwındaǵı Aysenemniń arıyaların tıńlaǵanlar házirde magnit lentasına jazılıp qoyılǵanın efirden úlken súyispenshilik penen tıńlaydı. Sonday-aq Abdulla Saparǵalıevtıń atqarıwınaǵı Ǵodalaqtıń arıyaları xalqımıız yadınan shıqpaydı. Ulıwma “Súymegenge súykenbe” muzıkalı komediyasınıń sheber saxnalastırılıwı hám akterlar tárepinen júdá jaqsı atqarılıwı, shıǵarmanıń kórkem ideyalıq oyın hár tárepleme tolıq ashıp beriliwi onı úlken tabıslarǵa eristirdi. Sonday-aq J.Shamuartov penen A.Xalımovtıń, J.Aymurzaevtıń “Aygúl Abat” pesasınıń dáslepki premerası 1947-jıldıń mart ayında qoyılıp, ol teatrdıń eń sátli shıqqan spektaklleriniń qatarınan orın aladı. Pesanıń muzıkası tiykarınan alǵanda Qaraqalpaq xalıq namaları tiykarında jazılıp, olardı taza mazmun, jańa akcentler menen bayıtıp, sheberlik penen islengen, onda Qaraqalpaq xalıq namalarınıń kóplegen jaqsı nama qosıqları bilgirlik hám ustalıq penen orınlı paydalanılǵan. Onda xalıq terme-tolǵawları, salt jırları sıyaqlı dástúr óneri saxnalıq jaqtan biyillestirilip,