БЕЗЗАЩИТНОСТЬ ПРОКУРАТУРЫ И СУДА: ЮРИДИЧЕСКОЕ ПОРАЖЕНИЕ, РОЖДЕННОЕ ОТСУТСТВИЕМ НАДЗОРА

Аннотация

Ushbu maqola Konstitutsiyada mustahkamlangan shaxsiy erkinlik va shaxsiy xavfsizlik huquqining nazariy-huquqiy asoslarini chuqur tahlil qilishga bag‘ishlanadi. Tadqiqotda insonning tug‘ma va ajralmas huquqi sifatida e’tirof etilgan shaxsiy erkinlikning huquqiy tabiati, uning mazmun-mohiyati hamda konstitutsiyaviy normalar orqali ta’minlanish mexanizmlari ilmiy asosda yoritiladi. Shuningdek, shaxsning noqonuniy hibsga olinishi, asossiz javobgarlikka tortilishi yoki erkinligining turli shakllarda cheklanishi ustidan samarali himoyani ta’minlovchi protsessual kafolatlar, jumladan sud nazorati, advokat yordami, habeas corpus instituti va odil sudlov prinsiplari keng tahlil qilinadi. Maqolada zamonaviy konstitutsiyaviy rivojlanish jarayonlari, xalqaro inson huquqlari standartlari (Xalqaro paktlar, Yevropa va Amerika konvensiyalari tajribasi) hamda milliy qonunchilik o‘rtasidagi uyg‘unlik masalalari qiyosiy uslubda ko‘rib chiqiladi. Shaxsiy xavfsizlik huquqining amaliy jihatlari, xususan, davlat organlarining majburiyati, ularning protsessual vakolatlarini cheklash, inson sha’ni va qadr-qimmatini asrashga doir huquqiy mexanizmlar ham batafsil ochib beriladi. Muallif zamonaviy konstitutsion yondashuvlarda shakllanib borayotgan yangi tamoyillar — inson huquqlarining ustuvorligi, davlatning javobgarligi, huquqni suiiste’mol qilishga qarshi kafolatlar, raqamli xavfsizlik va shaxsiy ma’lumotlar daxlsizligining kuchayib borishi kabi tendensiyalarni ham tahlil qiladi. Tadqiqot natijasida O‘zbekiston Konstitutsiyasida belgilangan shaxsiy erkinlik va xavfsizlik huquqlarining inson manfaatlari yo‘lida samarali ishlashini ta’minlash bo‘yicha ilmiy-huquqiy xulosalar va takliflar ishlab chiqiladi. Maqola inson huquqlari bo‘yicha mutaxassislar, yuridik ta’lim olish jarayonidagi talabalar, amaliyotchi yuristlar hamda konstitutsiyaviy islohotlar jarayoniga qiziqayotgan barcha o‘quvchilar uchun nazariy va amaliy ahamiyatga ega. Kalit so'zlar. Shaxsiy erkinlik, shaxsiy xavfsizlik, konstitutsiyaviy huquqlar, protsessual himoya, habeas corpus, odil sudlov, sud nazorati, inson sha’ni va qadr-qimmati, xalqaro huquq standartlari, huquqiy davlat. Kirish: Mavzu va uning dolzarbligi. Shaxsiy erkinlik va shaxsiy xavfsizlik huquqi zamonaviy konstitutsion huquqshunoslikning markaziy elementlaridan biridir. Bu huquq shaxsning davlat va jamiyatdan oldingi himoya to‘siqi bo‘lib, davlatning ichki siyosati, huquqiy tizim va amaliyot orqali taʼminlanadi. O‘zbekistonning 2023-yilgi Konstitutsiyaviy tahrirlari kontekstida shaxsiy erkinlik va daxlsizlik meʼyorlari yangicha taʼkidlar bilan mustahkamlandi, bu esa huquqiy kafolatlar va protsessual himoya mexanizmlarini qayta ko‘rib chiqishni talab qiladi. (Konstitutsiya, VII bob: shaxsiy huquq va erkinliklar, jumladan 25–34-moddalar). 2. Nazariy-huquqiy asoslar Shaxsiy erkinlik va xavfsizlik huquqi ikki elementdan iborat: (a) shaxsiy erkinlik (individual freedom) va (b) shaxsiy daxlsizlik yoki xavfsizlik (personal inviolability). 17 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 12 Nazariy jihatdan bu huquqlar insonning tug‘ma huquqlari tamoyiliga — inson shaʼni va qadr-qimmatining daxlsizligi prinsipiga bog‘liqdir. Konstitutsiyaning 26-moddasida «Insonning shaʼni va qadr-qimmati daxlsizdir» deb belgilangan va shu maʼnoda qiynoqqa solish, shafqatsiz yoki insofga zid muomala qat’iyan taʼqiqlanadi. Bu prinsip protsessual va jinoiy-huquqiy mexanizmlarda ham aks etishi shart. 3. Konstitutsiyaviy normalarning tahlili (asosiy moddalar va ularning mazmuni) 3.1. 25-modda va VII bob umumiy taʼrifi Konstitutsiyaning VII bobi shaxsiy huquq va erkinliklarni tartiblaydi; 25-modda ushbu bobning kirish qismi hisoblanadi va shaxsiy huquq va erkinliklar to‘plamining muhim jihatlarini belgilaydi. 3.2. 26-modda — inson shaʼni va qiynoqqa solish taqiqi 26-modda: «Insonning shaʼni va qadr-qimmati daxlsizdir. Hech kim qiynoqqa solinishi, zo‘ravonlikka duchor etilishi yoki boshqa shafqatsiz, g‘ayriinsoniy yoki inson qadr-qimmatini kamsituvchi muomalaga tushirilishi mumkin emas». Ushbu norma nafaqat deklarativ xususiyatga ega, balki jinoyat huquqi, jazo ijrosi va protsessual himoya nuqtai nazaridan ham aniq amalga oshirilishi lozim. Konstitutsiya shu bilan hamma davlat organlari va amaliyotga asos bo‘luvchi prinsiplarni o‘rnatadi. 3.3. 27-modda — erkinlik va shaxsiy daxlsizlik haqidagi kafolatlar 27-modda aniq tartibda «Hech kim qonunga asoslanmagan holda hibsga olinishi, ushlab turilishi, qamoqqa olinishi yoki uning ozodligi boshqacha tarzda cheklanishi mumkin emas» deb belgilaydi. Bu modda jinoyat protsessining qonuniy asosiga, sud nazoratiga va boshqa protsessual kafolatlarga asos bo‘ladi. Konstitutsiyaviy normalar jinoyat protsessidagi muayyan moddalarga (JPKning tegishli moddalariga) to‘g‘ridan-to‘g‘ri murojaat qiladi. 4. Protsessual kafolatlar: Jinoyat-protsessual kodeks nuqtai nazari Konstitutsiya amaliyotga yo‘naltirilgan normalarni belgilagach, ularni qamrab oluvchi protsessual normalar Jinoyat-protsessual ko