ИССЛЕДОВАНИЕ АНТРОПОНИМИЧЕСКИХ ЕДИНИЦ В ДИВАНЕ МУХАММАДА РИЗЫ ОГАХИ «ТА’ВИЗ УЛЬ-АШИКИН»

Аннотация

В статье анализируется использование антропонимических единиц в диване Мухаммада Ризы Огахи «Та’виз уль-Ашикин» и цели, преследуемые поэтом при использовании таких имён, на конкретных примерах. В статье анализируются, главным образом, лингвистические особенности интерпретации религиозных имён (пророков, святых и людей, упомянутых в Коране). Ключевые слова: ономастика, праведный раб, символ красоты, прецедентные единицы, символ жизни, Христос, предисловие. Mumtoz asarlarni tadqiq etish, yozma manbalarning ilmiy, ma’rifiy, axloqiy-ma’naviy qiymatini belgilash, badiiy jihatlarini yoritish, til xususiyatlarini o‘rganish filologik sohaning asosiy masalalaridan hisoblanadi. Sir emaski, ko‘hna yozma manbalarda xalqimizning turmush tarzi, ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy ahvoli, urf-odati, an’analari aks etadi. Demak, jamiyat va til tarixidan boxabar bo‘lishda yozma yodgorliklar muhim rol o‘ynaydi. Binobarin, Atoiy asarlari leksik tarkibini tadqiq etish nafaqat o‘zbek xalqining uzoq o‘tmishini ilmiy asosda yoritish, shuningdek, o‘zbek tili va adabiyoti tarixini o‘rganish nuqtai nazaridan ham g‘oyat muhimdir, bu esa mavzuning dolzarbligini asoslaydi. Mumtoz adabiy manbalar tili lеksik - sеmаntik sаthini hаm аn’аnаviy, hаm sistеm - struktur tilshunоslik nuqtаyi nаzаridаn o‘rgаnish yo‘lidа qаtоr tаdqiqоtlаr dunyo yuzini ko‘rdi. 2 16 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ So‘nggi yillаrdа аjdоdlаrimiz qоldirgаn bоy mа’nаviy-mаdаniy vа аdаbiy mеrоsgа munosabat o‘zgardi, ularni o‘rganishga qiziqish tоbоrа оrtib bоrmоqdа. Хususаn, хаlqimiz mа’nаviyatidа o‘chmаs iz qоldirgаn ulug‘ аdiblаrning аsаrlаrini аsl mаnbаlаrdаn o‘qib- o‘rgаnish, ulаr ijоdigа хоlis bаhо bеrish vа tаrg‘ib-u tаshviq etish ishlаri kеng yo‘lgа qo‘yilmоqdа. Bugungi kunda ajdodlarimiz ma’naviy merosi, Sharq allomalarining ijodiy merosi har tomonlama o‘rganila boshladi. Iste’dodli shoir Atoiyning ilmiy-adabiy merosi, jumladan asarlari tili ham har tomonlama tadqiq etila boshlandi1. Atoiyning Tanlangan asarlari 1958 va 1960-yillarda e’lon qilingan. Shoir devonining to‘liq va mukammal nashri 2008 yilda S.Rafiddinov tomonidan amalga oshirilgan2. Hozirgi kunda tilshunoslikning ko‘plab sohalari qatorida onomastika ham rivoj topib bormoqda, bu yo‘nalishda qator ilmiy tadqiqot ishlari, jumladan, monografiya, darslik, maqolalar nashr etilmoqda. Jumladan, onomastika tarkibidagi antroponimlar tadqiqiga bag‘ishlangan bir qator ilmiy tadqiqot ishlari e’lon qilingan. E.Qilichev3, N.Husanov4, N.Nazarova5, N.Xalilova6, R.Mo‘minova7 kabi tadqiqotchilar o‘zlarining qator ishlarida antroponimlarning lingvistik xususiyatlarini tadqiq etganlar. Bundan tashqari, o‘zbek ismlari (antroponimlari) materiallari atroflicha to‘planib, nomzodlik dissertatsiyalari (Э.Бегматов, 1965; Ғ.Сатторов, 1990; С.Раҳимов, 1998; Р.Худойберганов, 2007) himoya qilingan. E.Begmatovning “Kishi nomlari imlosi”, “O‘zbek ismlari imlosi”, “O‘zbek ismlari”, “O‘zbek ismlari ma’nosi”, “Ism chiroyi” nomli kitoblari nashr ettirilgan. Antroponimika onomastikaning bir bo‘limi sifatida kishilarning atoqli otlari, laqablari, taxalluslarini o‘rganadi. O‘zbek tilshunosligida bu sohada samarali faoliyat olib borgan, o‘zining qator ilmiy nomzodlik dissertatsiyalari, maqolalari bilan antroponimika rivojiga sezilarli hissa qo‘shgan tilshunos olim E.Begmatov o‘zbek antroponimik birliklari sifatida quyidagilarni keltirib o‘tadi: 1. Ismlar – konkret shaxsga berilgan ismlar; 2. Laqablar; 3. Taxalluslar; 4. O‘zbeklarda shaxsni nomlashning o‘tmishda mavjud bo‘lgan ba’zi shakllari (“qizi” “o‘g‘li”) yordamida nomlash; 5. Shaxsni uning ismiga o‘tmish ajdodlarini nomini tiklash orqali atashning arabcha shakllari (“ibn”, “binni”) yordamida; 6. O‘tgan asrning 20-30-yillaridan rasmiy ravishda majburan qabul qildirilgan ruscha familiya va ota ismlari. 1 Ҳожиaҳмeдов A. Огaҳий дaҳосининг олмос қиррaлaри. A.Қодирий номидaги хaлқ мeроси нaшриёти. -Т., 1999; Ҳaмидов З. Огaҳий шeъриятининг тили хусусидa // Тил va aдaбиёт тaълими, 2009. №1.74-80; Йўлдошeв Р. Огaҳийнинг тил ҳaқидaги қaрaшлaри // ЎТA, №3. 2011. Б. 117-119. 2 Рафиддинов С. Мавлоно Атойи. Девони шайхзода Атойи. - Т.: Фан, 2008. 3 Қиличев Э. Айний асарларида антропонимларнинг стилистик хусусиятлари // Ўзбек тили ва адабиѐти, 1978 4 Ҳусанов Н. Ўзбек антропонимлари тарихи. -Тошкент: Наврўз, 2014. 5 N. Nazarova. Antroponimlarning o‘rganilishi. - Toshkent. 2021 6 N. Xalilova. Antroponimlarning lisoniy tadqiqi xususida. - Toshkent.2021 7 R.Mo‘minova. Antroponimlarning o‘rganilish muammosi. - Toshkent. 2023 2 17 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Antroponimik birliklar bir qator ilmiy tadqiqotlarning obyekti bo‘lagan8. Q.Olloyorov9 ham o‘z maqolasida devonda uchraydigan antroponimik nomlarni tadqiq etgan. Ko‘plab shoirlar o‘z asarlarida diniy, afsonaviy, mifologik shaxslar nomlarini keltirish orqali m