Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
O’ZBEK TILSHUNOSLIGIDA SINONIMLARNING IFODA SEMASIGA KO’RA FARQLANISHI
Begmatova Nargiza Baris qizi · Radjabova Ziyodaxon Ibodullo qizi
Современная наука и исследования · 2 · 2026
Аннотация
One of the most common phenomena in speech is synonymy. Synonyms – synonymous words-are words that are different in form, but close in meaning and are considered the wealth of speech of each language. Synonym is a Greek word that means having the same name. Synonyms help speech to be fluench and effective, increase our vocabulary. The Uzbek language is very rich in synonymous words. Words borrowed from Persian-Tajik and Arabic languages, Russian language and words that came through it, and the Uzbek language itself form a series of synonyms. Synonyms serve as a means of expression in artistic speech.Writers use synonyms to describe the character of people, events and landscapes in a clear, vivid and attractive way. As early as the 15-century, our great thinker Alisher Navoi wrote in his “Muhokamat ul-lugatayn”, he proved this by citing six synonyms for the word “drink” and seven for the word “cry”. Key words: Synonyms, lexemes, synonymic series, semantic synonyms, stylistic synonyms, speech synonyms. ДИФФЕРЕНЦИАЦИЯ СИНОНИМОВ В УЗБЕКСКОМ ЯЗЫКОЗНАНИИ ПО СЕМАНТИКЕ ВЫРАЖЕНИЯ Аннотация. Одним из наиболее распространённых явлений в речи является синонимия. Синонимы – синонимичные слова – это слова с разной формой, но одинаковым значением, которые считаются речевым богатством каждого языка. Синоним – греческое слово, означающее одинаковое название. Синонимы помогают речи быть беглой и эффективной, расширяют наш словарный запас. Узбекский язык очень богат синонимичными словами. Слова, заимствованные из персидско-таджикского, арабского, русского и пришедшие через него, а также сам узбекский язык образуют ряд синонимов. Синонимы служат средством выражения в художественной речи. 319 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10 Писатели используют синонимы для описания характеров людей, событий и ландшафтов в ясной, яркой и привлекательной форме. Ещё в XV веке наш великий мыслитель Алишер Навои в своём произведении «Мухокамат ул-лугатаин» привёл шесть синонимов к глаголу «ичмак» и семь синонимов к глаголу «йигъламак». Ключевые слова: Синонимы, лексемы, синонимические ряды, синонимы значения, стилистические синонимы, речевые синонимы. Leksik sinonimiya leksemalarning bir xil ma’no anglatishiga ko’ra guruhlanishidir: yuz, bet, aft, bashara, turq, chehra, jamol, oraz (birinchi guruh), ozgina, picha, xiyol (ikkinchi guruh), erkin, ozod, hur (uchinchi guruh) va boshqalar. Bunday guruhlar tilshunoslikda sinonimik qator deb ataladi. Ifoda semalarining har xilligidan kelib chiqib leksik sinonimlar quyidagi turlarga ajratiladi: 1) Ma’no sinonimlari (ideografik sinonimlar) 2) Uslubiy sinonimlar (stilistik sinonimlar) 3) Nutqiy sinonimlar. 1)Leksik sinonimlar ideografik semasining ma’no qirrasi bilan farqlanib tursa, ideografik sinonimlar deyiladi (idea - “tushuncha”, “tasavvur”). Bunday sinonimlar ma’no sinonimlari ham deyiladi. Masalan, xursand bo’lmoq, sevinmoq, quvonmoq, shodlanmoq leksemalari aynan bir ma’noni anglatadi (ideografik semalari teng) shunga ko’ra o’zaro sinonim; lekin ma’no qirralari o’zaro farqli: xursand bo’lmoq-oddiy quvonch, mamnunlik holati; sevinmoq-ichki quvonchni bildiradi xursandlikdan kuchliroq; quvonmoq-yanada kuchliroq his-tuyg’u, ko’pincha tashqi ifoda bilan; shodlanmoq-shodlik bilan to’lish, juda xursand bo’lish. Yuzaki qaraganda yuqoridagicha holat chaqqon, epchil leksemalarida ham mavjuddek ko’rinadi. Aslida bu leksemalar boshqa-boshqa leksik ma’noni anglatadi: “chaqqonlik” “epchillik” emas, epchil kishi chaqqon bo’lishi ham, bo’lmasligi ham mumkin. Demak, bular-har xil leksik ma’noni anglatadigan leksemalar, chaqqon leksemasi oyoq-qo’li yengil iborasi anglatadigan ma’noni, epchil leksemasi ishning ko’zini biladigan iborasi anglatadigan ma’noni bildiradi. Ora va o’rta leksemalari ham bosh leksik ma’nosida o’zaro sinonim emas; ora-ikki nuqtani ajratib turuvchi oraliq (masofa, vaqt), o’rta- ikki nuqtani ajratib turuvchi oraliqning qoq yarmidagi nuqta (masofa, vaqt). Shunga ko’ra oraga qil ham sig’maydi deyiladi-yu, o’rtaga qil ham sig’maydi deyish xato. Bu yerdagi farq bir leksik ma’no doirasidagi farq bo’lmay ayrim- ayrim ma’nolar mavjud. 2)Sinonimlar o’zaro baho semasi bilan farqlansa, baholovchi sinonimlar deyiladi. (Bu hodisa stilistik sinonimlar deb ham nomlanadi). Har bir sinonimik uyada odatda: a) Baho semasi betaraf leksik birlik; b) Baho semasi mavjud leksik birlik bo’ladi. Masalan, yuz, bet, aft, bashara, chehra sinonimik uyada yuz leksemasi, kul, iljay, tirjay, irjay, ishshay, hiringla, tabassum qil, xoxola, xandon tashla sinonimik uyada kul leksemasi baho semasi jihatidan betaraf, qolgan leksemalarda esa baho semasi bo’rtib turibdi. Sinonimlarda baho semasi: 1)ijobiy bo’ladi: chehra, jamol, oraz, jilmay, tabassum qil, leksemalaridagi kabi; 2)salbiy bo’ladi: aft, bashara, turq, irjay, tirjay leksemalaridagi kabi; 320 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10 Leksemalarni tanlab ishlatishda sinonimlarning baho semasiga alohida e’tibor beriladi, chunki baho s
Доказательный фрагмент
«One of the most common phenomena in speech is synonymy.»
Образец извлечения
Демо-превьюOne of the most common phenomena in speech is synonymy. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- Synonyms, lexemes, synonymic series, semantic synonyms, stylistic synonyms, leksemalar, Sinonimlar, nutqiy sinonimlar., sinonimik qator, uslubiy sinonimlar, ma’no sinonimlari
Смежные источники
Общество и инновацииKhosiyat MAMATKULOVA2024
Академические исследования в современной наукеKhudaiberdiyeva Arafat Israilovna, Ph.D Professor hudayberdiyevaarofat@gmail.com +12026
Магистерские диссертацииЮлдашев Ж.Х2014