BOSHLANG‘ICH SINFLARDA ONA TILI DARSLARIDA NUTQ O‘STIRISH METODLARI

Аннотация

Today, one of the important factors in improving the quality of education is to increase the comprehensive creativity of students. In this regard, the main priority methods for increasing the creativity of primary school students are conscious teaching, cultivating speech culture, and harmoniously conducting written and oral speech exercises. This article provides information about various effective methods for increasing the vocabulary of primary school students. Keywords: Vocabulary, word, concept, grammatical dictionary, phrase, figurative expression, environment. Kirish. Boshlang‘ich ta'lim yosh avlodning intellektual va ma'naviy salohiyatiga poydevor qo‘yuvchi eng muhim bosqichdir. Aynan shu davrda o‘quvchilarning fikrlash, o‘zgalar fikrini anglash, o‘z fikrini og‘zaki hamda yozma shaklda savodli bayon qila olish kabi hayotiy zarur ko‘nikmalari shakllanadi. Shu sababli, boshlang‘ich sinf ona tili darslarining asosiy vazifalaridan biri – bu o‘quvchilarning nutqiy kompetensiyasini rivojlantirishdir. Nutq shunchaki aloqa vositasi bo‘lib qolmay, balki tafakkurning yuzaga chiqish shakli, bilim olish va dunyoni anglashning asosiy qurolidir. To‘g‘ri va ravon nutqqa ega bo‘lgan bola o‘ziga ishonadi, jamoada faol bo‘ladi va barcha fanlarni oson o‘zlashtirilishi haqida so‘z yuritiladi. Og‘zaki ifodani qadrlaydigan va rag‘batlantiradigan sinf muhitini yaratish nutq mahoratini rivojlantirishuchun juda muhimdir. 5 76 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ O‘qituvchilar o‘quvchilarga tengdoshlari oldida so‘zlash, sinf muhokamalarida qatnashish va guruh mashg‘ulotlarida qatnashish imkoniyatini berishlari mumkin. Faol tinglash samarali muloqotning asosiy tarkibiy qismidir. O‘qituvchilar audio yozuvlar, tinglashni tushunish mashqlari va interaktiv munozaralar kabi o‘quvchilarning tinglash qobiliyatini oshiradigan tadbirlarni o‘z ichiga olishi mumkin. Faol tinglashni targ‘ib qilish orqali talabalar tushunishni, tanqidiy fikrlashni va turli xil aloqa sharoitlarida munosib javob berish qobiliyatini rivojlantiradilar. Notiqlik uchun imkoniyatlar yaratish talabalarning ishonchini oshiradi va ularning nutq qobiliyatlarini oshiradi. O‘qituvchilar sinf taqdimotlarini, munozaralarni yoki nutq tanlovlarini tashkil qilishlari mumkin, bu esa o‘quvchilarga tinglovchilar oldida nutq qobiliyatlarini namoyish etishlariga imkon beradi. Ushbu tadbirlar o‘quvchilarning notiqlik mahoratini, o‘ziga ishonchni va o‘z fikrlarini izchil tashkil etish qobiliyatini rivojlantiradi.Ko‘zgu nutq mahoratini rivojlantirishning muhim jihati hisoblanadi. O‘qituvchilar talabalarga nutq qobiliyatlari haqida fikr yuritishda, takomillashtirish yo‘nalishlarini aniqlashda va keyingi rivojlanish maqsadlarini belgilashda rahbarlik qilishlari mumkin. Muntazam mulohazalar, o‘z -o‘zini baholash va maqsadlarni belgilash talabalarga kuchli va zaif tomonlaridan xabardor bo‘lishga yordam beradi va ularni nutq qobiliyatlarini oshirish ustida doimiy ishlashga undaydi.Nutq faoliyati uchun o‘quvchilarning nutq ko‘nikmalarini oshirish uchun bir nechta shartlarga rioya qilish kerak: Nutq o‘stirishning asosiy yo‘nalishlari Boshlang‘ich sinflarda nutq o‘stirish ishlari uchta asosiy va o‘zaro bog‘liq yo‘nalishda olib boriladi: 1.Lug‘at ustida ishlash: O‘quvchining so‘z boyligini oshirish, so‘zlarning ma'no qirralarini tushuntirish va ularni faol nutqqa olib kirish. 2.Gap va so‘z birikmasi ustida ishlash: So‘zlarni grammatik jihatdan to‘g‘ri bog‘lab, gap tuza olish ko‘nikmalarini shakllantirish. 3.Bog‘lanishli nutqni rivojlantirish: Eshitgan, ko‘rgan yoki o‘qiganlari asosida o‘z fikrini mantiqiy izchillikda, mazmunan yaxlit matn shaklida bayon eta olishga o‘rgatish.[1][2] Nutq o‘stirishning samarali metodlari Zamonaviy pedagogika o‘quvchilar nutqini rivojlantirishning an'anaviy va noan'anaviy (interfaol) metodlarini uyg‘unlikda qo‘llashni tavsiya etadi. An'anaviy metodlar 1.Suhbat va savol-javob: Bu metod o‘quvchilarni faol muloqotga kirishishga, tinglab tushunishga, savollarga aniq va qisqa javob berishga o‘rgatadi.[3] O‘qilgan matn, ko‘rilgan rasm yoki kundalik hayotiy vaziyatlar yuzasidan o‘tkaziladigan suhbatlar bolaning dialogik nutqini o‘stiradi. 2.Qayta hikoyalash: Matnni o‘z so‘zlari bilan aytib berish o‘quvchining xotirasini, matn mazmunini anglash va izchil bayon qilish malakasini rivojlantiradi. Qayta hikoyalashning quyidagi turlari mavjud: To‘liq hikoyalash: Matnni asl holicha, izchillikni saqlagan holda aytib berish. Qisqartirib hikoyalash: Matndagi asosiy g‘oyani saqlab, ikkinchi darajali detallarni tushirib qoldirish. 5 77 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Ijodiy hikoyalash: Matn voqealarini o‘zgartirish, davom ettirish yoki qahramon nomidan hikoya qilish. Bu o‘quvchining tasavvuri va ijodkorligini rag‘batlantiradi. 3.Rasm asosida hikoya tuzish: Rasmlar bolalarning vizual idr