Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
SPORT TERMINLARINING SEMANTIK TURLARI VA ULARNING O‘ZBEK TILIDAGI IFODASI
NEW RENAISSANCE · TILIDAGI IFODASI · Jo’raqulova Mushtariy Abdumalik qizi
Современная наука и исследования · 2 · 2025
Аннотация
Ushbu maqolada sport sohasida qo‘llaniladigan terminlarning semantik xususiyatlari, ularning o‘zbek tilidagi ifoda shakllari va ma’no jihatdan farqlanishi tahlil qilinadi. Sport terminlari milliy til tizimiga qanday singdirilayotgani, tarjima jarayonida semantik o‘zgarishlarning qanday sodir bo‘lishi, shuningdek, terminlarning lingvistik va madaniy jihatlari yoritiladi. Tadqiqot o‘zbek tilshunosligida terminshunoslikning sport yo‘nalishidagi yangi bosqichini aks ettirib, til taraqqiyotidagi global ta’sirlarni ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: sport terminologiyasi, semantika, sinonimiya, leksik tizim, tarjima, o‘zlashtirish, lingvokulturologiya. Kirish: So‘nggi o‘n yilliklarda O‘zbekistonda sport sohasi jadal rivojlanib, xalqaro maydonda katta yutuqlarga erishmoqda. Shu bilan birga, sport tilining o‘zgarishi va boyishi ham tabiiy jarayon sifatida kechmoqda. Har bir yangi sport turi yoki texnika paydo bo‘lishi bilan unga tegishli terminologiya shakllanadi. Bu terminlar o‘zbek tilining leksik boyligiga kirib, u orqali sport madaniyatining rivojlanishiga turtki bo‘ladi. Sport atamalari, asosan, ingliz, fransuz va rus tillaridan o‘zlashtirilgan bo‘lib, ularning ma’no jihatdan moslashuvi, talaffuzi va grammatik shakllanishi o‘zbek tilining fonetik va morfologik qonuniyatlariga mos tarzda amalga oshadi. Masalan, “match”, “goal”, “offside” kabi so‘zlar dastlab tarjimasiz ishlatilgan bo‘lsa-da, vaqt o‘tishi bilan ularning o‘zbekcha muqobillari paydo bo‘lgan: “o‘yin”, “gol”, “tashqarida o‘ynash holati” kabi. Tilshunoslikda sport terminlarining semantik tahlili ularning ma’nosini, qo‘llanish sohasini, sinonimik va antonimik munosabatlarini o‘rganadi. Chunki har bir termin orqasida nafaqat texnik ma’no, balki ma’lum bir madaniyat, sport an’anasi, tarixiy kontekst yotadi. Shu bois sport leksikasi tildagi eng faol qatlamlardan biri bo‘lib, doimo yangilanib boradi. Asosiy qism: Sport terminlarining semantik turlarini o‘rganish ularning ma’no tuzilmasini anglash imkonini beradi. Ular asosan uch toifaga ajratiladi: birinchisi — umumlashtiruvchi terminlar, ikkinchisi — ixtisoslashgan terminlar, uchinchisi — metaforik terminlar. Umumlashtiruvchi terminlarga “sportchi”, “musobaqa”, “mashg‘ulot”, “murabbiy” kabi tushunchalar kiradi. Ular sportning barcha turlariga xos bo‘lib, keng ma’noda ishlatiladi. Ixtisoslashgan terminlar esa muayyan sport turiga xos bo‘ladi: masalan, “servis” (tennisda), “penalti” (futbolda), “kluchok” (xokkeyda) kabi. Metaforik terminlar esa ko‘pincha obrazli ifoda shaklida bo‘ladi, masalan “oltin raund”, “temir musht”, “olovli zarba” singari iboralar sport jurnalistikasi tili orqali keng tarqalgan. Sport terminlarining o‘zbek tiliga moslashuvi jarayonida semantik torayish yoki kengayish kuzatiladi. Masalan, ingliz tilidagi “coach” so‘zi aslida murabbiy, yo‘l-yo‘riq beruvchi, yo‘lovchilar tashuvchi arava ma’nolariga ega bo‘lgan. Ammo o‘zbek tilida bu termin faqat sportdagi murabbiy ma’nosida ishlatiladi — bu torayish holati hisoblanadi. 80 NEW RENAISSANCE 2025 OKTABR INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 10 Aksincha, “rekord” so‘zi avval sport natijasini bildirgan bo‘lsa, hozirda u har qanday yutuqni ifodalash uchun ishlatiladi, ya’ni semantik kengayish yuz bergan. Sport terminlarining semantik tizimida sinonimiya hodisasi ham muhim o‘rin tutadi. Masalan, “turnir” va “musobaqa”, “g‘alaba” va “yutuq”, “sportchi” va “atlet” so‘zlari ma’nodosh bo‘lsa-da, ularning uslubiy qo‘llanish doirasi farqlanadi. “Turnir” rasmiyroq, “musobaqa” esa umumiyroq ma’noda ishlatiladi. Shuningdek, “rekordchi” va “chempion” o‘rtasida ma’no farqi bor — birinchisi natijasi bo‘yicha ajralib chiqqan sportchini bildirsa, ikkinchisi musobaqaning g‘olibini anglatadi. Tarjima jarayonida sport terminlarining ma’nosi to‘liq saqlanishi uchun ularni milliy madaniyatga moslashtirish talab etiladi. Masalan, “fair play” atamasi ingliz tilida “halol o‘yin” degan ma’noni bildiradi, ammo o‘zbek tilida bu ibora “halol raqobat” sifatida qo‘llanadi. Bu semantik moslashtirish tilda tabiiylikni ta’minlaydi. Yana bir muhim jihat shuki, sport terminlari xalqning sportga bo‘lgan munosabatini, madaniy qadriyatlarini ham ifodalaydi. Masalan, o‘zbek tilida “kurash”, “pahlavon”, “sher yurak” kabi iboralar nafaqat sport faoliyatini, balki milliy mentalitetni ham aks ettiradi. Shu orqali sport leksikasi xalq ruhiyatining tilda ifodalanish vositasiga aylanadi. O‘zbek sport terminologiyasida so‘nggi yillarda texnologik sport turlari bilan bog‘liq yangi atamalar kirib kelmoqda. Masalan, “e-sport”, “virtual o‘yin”, “simulyator”, “onlayn turnir” kabi so‘zlar internet orqali kechadigan musobaqalarni bildiradi. Ular o‘zbek tilining yangi leksik qatlamini shakllantirib, sport va texnologiya o‘rtasidagi semantik bog‘liqlikni kuchaytiradi. Natijalar va muhokamalar: O‘tkazilgan tahlillar natijasida sport terminlarining o‘zbek tilidagi shakllanishi, ularning semantik tuzilmasi hamda ma’no o‘zgarish jarayonlari haqida muhim ilmiy xulosalarga kelindi.
Доказательный фрагмент
«Ushbu maqolada sport sohasida qo‘llaniladigan terminlarning semantik xususiyatlari, ularning o‘zbek tilidagi ifoda shakllari va ma’no jihatdan farqlanishi tahlil qilinadi.»
Образец извлечения
Демо-превьюUshbu maqolada sport sohasida qo‘llaniladigan terminlarning semantik xususiyatlari, ularning o‘zbek tilidagi ifoda shakllari va ma’no jihatdan farqlanishi tahlil qilinadi. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- o‘zlashtirish, lingvokulturologiya., sport terminologiyasi, leksik tizim, semantika, tarjima, sinonimiya
Смежные источники
Общество и инновацииKhosiyat MAMATKULOVA2024
Академические исследования в современной наукеKhudaiberdiyeva Arafat Israilovna, Ph.D Professor hudayberdiyevaarofat@gmail.com +12026
Научные статьиI.B.Yangiboyev, E.X.Berdanov +22025