APOPTOZ VA NEKROZ. HUJAYRA O‘LIMINING MORFOLOGIK VA MOLEKULYAR ASOSLARI

Аннотация

This article provides an in-depth analysis of the morphological and molecular characteristics of the main forms of cell death - apoptosis, necrosis, oncosis, pyroptosis and autophagy. The differences between programmed and uncontrolled cell death, the role of signals and enzymes that mediate them, in particular caspases, are highlighted. The relationship of each form of cell death to the immune response and inflammation, as well as their significance in the physiological and pathological context, is discussed. The article reveals the complex spectrum of cell death and justifies the need to study these processes in modern medicine. Keywords: Apoptosis, caspase family, autophagy, oncosis, pyroptosis, necrosis. АПОПТОЗ И НЕКРОЗ. МОРФОЛОГИЧЕСКИЕ И МОЛЕКУЛЯРНЫЕ ОСНОВЫ ГИБЕЛИ КЛЕТОК Аннотация. В статье представлен углубленный анализ морфологических и молекулярных характеристик основных форм клеточной смерти – апоптоза, некроза, онкоза, пироптоза и аутофагии. Рассматриваются различия между программируемой и неконтролируемой клеточной смертью, роль сигналов и ферментов, опосредующих их, в частности каспаз. Обсуждается связь каждой формы клеточной смерти с иммунным ответом и воспалением, а также их значение в физиологическом и патологическом контексте. В статье раскрывается сложный спектр клеточной смерти и обосновывается необходимость изучения этих процессов в современной медицине. Ключевые слова: Апоптоз, семейство каспаз, аутофагия, онкоз, пироптоз, некроз. Kirish: Hujayra o‘limi organizm hayot faoliyatida muhim biologik jarayonlardan biri hisoblanadi. 252 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10 U hujayralarning o‘z vaqtida nobud bo‘lishi, ularning yangilanishi, shuningdek, immunologik javob shakllanishida hal qiluvchi rol o‘ynaydi[1,2]. Hujayra o‘limining turli shakllari mavjud bo‘lib, ular orasida apoptoz, nekroz, avtofagiya, onkoz va piroptoz asosiy turlar sifatida ajralib turadi. Bu jarayonlar morfologik va molekulyar jihatdan farqlanadi va har biri organizmda turlicha fiziologik yoki patologik holatlar bilan bog‘liq. Ushbu maqolada hujayra o‘limining asosiy shakllari, ularning yuzaga kelish mexanizmlari, asosiy fermentlar, signallash yo‘llari va biologik ahamiyati tahlil qilinadi[4]. Apoptoz, nekroz, onkoz, piroptoz va avtofagiya kabi hujayra o‘limi shakllarini o‘rganishdan maqsad — ularning morfologik va molekulyar xususiyatlarini chuqur tahlil qilish, bu jarayonlarni faollashtiruvchi signallar va fermentlar (ayniqsa, kaspazalar) ishtirokini o‘rganish, shuningdek, dasturlashtirilgan va nazoratsiz hujayra o‘limi o‘rtasidagi farqlarni aniqlashdan iboratdir. Shuningdek, har bir o‘lim shaklining immun javob, yallig‘lanish jarayonlari va organizmning fiziologik hamda patologik holatlaridagi roli tahlil qilinadi. Ushbu bilimlar zamonaviy tibbiyotda hujayra o‘limining diagnostikasi, terapiyadagi ahamiyati va ilmiy izlanishlar uchun zarurligini asoslashga xizmat qiladi[3]. Asosiy qism: Nekroz - Apoptozda ishtirok etadigan enzimatik mexanizmning biologik ahamiyati va ko'proq qadrlanishi bu jarayonni boshqa mexanizmlar bilan sodir bo'ladigan hujayra o'limidan ajratish muhimligini ko'rsatadi. Ilmiy aloqada aniqlik zarurati va informatsion tekshiriladigan gipotezalarni yaratish maqsadi hujayra o'limi nomenklaturasi bilan bog'liq asosiy muammoni keltirib chiqaradi, bu apoptoz bilan sodir bo'lmagan hujayra o'limi uchun mos nomlar yoki tasniflarning yo'qligi [7]. Nekroz - bu noapoptotik, tasodifiy hujayra o'limi uchun ishlatiladigan atama. Biroq, hujayra o'limiga oid adabiyotlarda ko'pincha e'tibordan chetda qolgan asosiy masala - o'layotgan hujayrada sodir bo'ladigan strukturaviy va biokimyoviy jarayonlar va o'limning o'zi o'rtasidagi farq. Nekroz - bu patologlar tomonidan o'lik to'qimalar yoki hujayralar mavjudligini belgilash uchun ishlatiladigan atama bo'lib, ular o'lganidan keyin, preletal jarayonlardan qat'i nazar, hujayralarda sodir bo'lgan o'zgarishlar yig'indisidir [8]. Shuning uchun nekroz hujayra allaqachon o'lib, uning atrofidagi muhit bilan muvozanatga erishgandan keyin ko'rilgan morfologik stigmatani nazarda tutadi [4,5,6]. Shunday qilib, fagotsitoz bo'lmasa, apoptotik tanalar o'z yaxlitligini yo'qotib, ikkilamchi yoki apoptotik nekrozga o'tishi mumkin. Bu erda apoptotik nekroz atamasi apoptotik dastur orqali bu holatga kelgan o'lik hujayralarni tasvirlaydi. Nekrozning mavjudligi bizga hujayra o'lganligini aytadi, lekin o'lim qanday sodir bo'lganligi shart emas[3,6]. ONKOZ. Onkoz atamasi hujayra o'limining ko'plab tadqiqotchilari tomonidan apoptozga qarshi vosita sifatida qabul qilingan. Onkoz ("onkos" dan, shishish degan ma'noni anglatadi) hujayra shishishi, organellalarning shishishi, blebbing va membrana o'tkazuvchanligini oshirish bilan birga hujayra o'limiga olib keladigan preletal yo'l deb ta'riflanadi. Onkoz jarayoni oxir- oqibat hujayra energiya zaxiralarining tugashiga va plazma membranasidagi ion nasoslarining ishdan chiqishiga olib keladi. Onkoz ATP hosil bo'lishiga xalaqit bera