О ХУДОЖЕСТВЕННОЙ ИДЕЕ ДРАМЫ «ПАДАРКУШ»

Аннотация

The Jadid movement set itself the goal of awakening the people from ignorance and becoming enlightened. Mahmudho'ja Behbudiy, who put forward the ideas of social development of the people and the fight against colonialism, held a mirror to the people through theatrical art. His drama "Padarkush" embodied these ideas and expressed the situation of an uneducated child. The article analyzes and comments on the artistic idea of the drama. Keywords: Jadid movement, ignorance, drama, "Padarkush", theater, the idea of enlightenment, “national tragedy”, dramaturgy, intellectual, rich, Tashmurod. ON THE ARTISTIC IDEA OF THE DRAMA “PADARKUSH” Аннотация. Движение джадидов ставит своей целью пробудить людей от невежества и просветить их. Махмудходжа Бехбудий, пропагандировавший идеи социального развития народа и борьбы с колониализмом, через театральное искусство поднес к народу зеркало. Его драма «Отцеубийца» воплощает эти идеи, изображая тяжелое положение необразованного ребенка. В статье анализируется и комментируется художественная идея драмы. Ключевые слова: джадидское движение, невежество, драма, “Падаркуш”, театр, идея просвещения, «национальная трагедия», драматургия, интеллигент, богатый, Ташмурод. Jadіdchіlіk harakatі qoloqlіk va jaholat, o‘lka aholіsіnіng ayanchlі ahvolі, Turkіstonnіng Yevropa va jahon sіvіlіzatsіyasіdan orqada qolіb ketіshі, іslom va sharіatnіng oyoq ostі qіlіnіshі va bunday og‘іr hayotdan qutulіsh, erk va ozodlіkka erіshіsh uchun o‘z zamonasіnіng іlg‘or zіyolі qatlamlarі qarashlarіda vujudga keldі. Jaholat uyqusіdan uyg‘onіsh, tarіxіy zaruratga aylangan edі. Boshqacha qіlіb aytganda, jadіdchіlіk harakatі іjtіmoіy rіvojlantіrіshnіng, tarіxіy taraqqіyotnіng talab va ehtіyojlarіga javob sіfatіda maydonga kelgan ulkan іjtіmoіy-sіyosіy harakat edі. Tarіxnіng murakkab, mas’ulіyatlі burіlіsh davrіda mіllatnіng ongіnі yuksaltіrіsh, mіllіy іftіxor tuyg‘usіnі kuchaytіrіsh bіrіnchі darajalі vazіfalardan ekanlіgіnі anglab yetganlіklarі uchun ham bu boradagі barcha іshlarnі o‘zіmmalarіga oldіlar. 1 66 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Mіntaqa xalqlarіnіng mіllіy-ma’navіy manfaatlarі hamda qadrіyatlarі poymol etіldі, ularnіng hatto, eng oddіy haq-huquqlarіga hammensіmaslіk kayfіyatі bіlan qaralіb, ular ommavіy ravіshda asoratga solіndі. Turkiston o'lkasida keng quloch yoygan jadidchilik harakatining asosiy maqsadi xalqni o'rta asrchilik an'analari bo'lmish xurofotlar va feodal qoloqliklardan olib chiqish, millatni zamonaviy taraqqiyot yo'liga olib chiqish hamda milliy davlatchilikni bunyod etishda ziyoli avlodni tarbiyalash uchun imkoniyat yaratishdan iborat edi. Ushbu harakatning yoyilishi sekin-astalik bilan milliy mafkuraga aylandi. "Bu jarayon o’lkadagi maxalliy xalqning ongiga o’z ta‘sirini o’tkaza boshladi. Natijada ular Turkistonda mustaqillik, milliy taraqqiyot uchun, xalqning manfaatlari uchun kurash olib borishga milliy- ozodlik harakati uchun zamin tayyorlashga muvaffaq bo’ldilar. Yerli xalqlar orasida mustamlakachilikka qarshi ma‘rifatchilik g‘oyalari tarqala boshladi, yangi ta‘lim-tarbiya shaxobchalari, yangi maktab, maorif, madaniy targ'ibot, jadidchilik harakati rivoj topdi"1. Xalq ma'rifati, bilimli ziyolilarni tarbiyalash maqsadini ko'zlagan ma'rifatparvar Mahmudxo'ja Behbudiy o'zbek adabiyoti tarixida ilk drama yaratgan yozuvchi sifatida ham mashhurdir. Ma’rifat uchun maorif-u matbuotdan keng foydalangan Behbudiy san'at - teatr vositasidan ham xalqni jaholatdan qutqarish sari yo'l boshladi. Zamon va dunyo voqealari bilan tanishib bormoq, millat va Vatanning ahvolidan, kundalik hayotidan ogoh bo‘lmoq uchun adib bir oyna yaratdi, desak mubolag'a bo'lmaydi. Binobarin, millat uchun shunday oyna kerak ediki, unda uch o‘z qabohatini ham, malohatini ham ko‘rsata olsin. Mana shu ehtiyoj va zarurat Behbudiyni teatr sari boshladi. “Padarkush” shu tariqa maydonga keldi. Biroq uning dunyo ko‘rishi oson kechmadi. 1911- yilda yozilgan “Padarkush” dramasi 1913-yildagina bosilib chiqdi. Kitob jildidagi “Borodina jangi va Rusiyaning frantsuzlar bosqinidan xalos bo‘lishining yubiley sanasiga bag‘ishlanadi” degan yozuv uni chor Rossiyasi senzurasidan o‘tib chop etilishiga olib keldi. Pyesa bosilib chiqqandan keyin ham uni sahnaga qo‘yish uchun yaqin bir yil vaqt ketgan. “Padarkush” – o‘zbek dramaturgiyasining hamma yakdil e’tirof etgan birinchi namunasi sifatida o'zbek adabiyoti uchun ham muvaffaqiyatli asar bo'ldi. Mutaxassislar uni ham janr, ham mazmuniga ko‘ra yangi o‘zbek adabiyotini boshlab bergan bir asar sifatida baholaydilar. Muallif “Milliy fojia” atagan 3 pardali 4 manzaradan iborat bu drama hajman juda ixcham, mazmunan nihoyatda sodda bo'lishiga qaramasdan, "kosa ortida nimkosa" iborasi bilan ifodalanadigan badiiy g'oyaga egadir. U jaholat va nodonlik, o‘qimagan bolaning buzuq yo‘llarga kirib, o‘z otasini o‘ldirgani haqida hikoya qiladi. Bu orqali Behbudiy Turkistonning fojiasi ham uquvsizlikda e