Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
«ESKI SHAHARNING MA’NAVIY TIMSOLI - “TO‘XTABOYVACHCHA” MASJIDI»
Abdullayev Alisher
Современная наука и исследования · 4 · 2025
Аннотация
The article explores the history and architectural features of the “Tokhtaboyvachcha” Juma Mosque located in Tashkent. Particular attention is given to the epigraphic inscriptions on the mosque’s walls and portals, including Qur’anic verses and Hadiths. The study highlights the calligraphic styles used (Thuluth and Naskh), their spiritual and aesthetic significance, as well as their role in shaping the religious and cultural identity of the local community. Through the analysis of these inscriptions, the article sheds light on the historical and spiritual life of Tashkent’s Old City. Keywords: Tokhtaboyvachcha Juma Mosque, Tashkent, epigraphy, Thuluth, Naskh, mosque history, Hadith, Qur’anic inscriptions, architecture, Islamic culture. Аннотатсия. В статье рассматривается история и архитектурные особенности соборной мечети “Тухтабойвачча”, расположенной в городе Ташкент. Особое внимание уделено эпиграфическим надписям на стенах и порталах мечети, включающим аяты Корана и хадисы. Анализируются применённые виды почерка (сулюс и насх), их духовное и эстетическое значение, а также роль в формировании религиозной и культурной идентичности местного сообщества. Через изучение данных надписей раскрываются исторические и духовные аспекты жизни Старого города Ташкента. Ключевые слова: Соборная мечеть Тухтабойвачча, Ташкент, эпиграфика, сулюс, насх, история мечети, хадис, коранические надписи, архитектура, исламская культура. O’tmish qadriyatlari xalqning bebaho madaniy merosi. Ularda asrlar tajribasi jamlangan, bobolarimiz ijodiy mehnati mujassam bo’lgan. O’tmishning biror yorqin “ziyo” zarrasi asrlar zimistonini yoritishi mumkin. Mustaqillikka erishgan xalqimiz san’atshunoslaridan madaniy meros xazinasiga munosib yodgorlik yoki yodnomalarni izlab topish, ularni chuqur o’rganib mag’zini chaqish, ular tashkil etgan ijod pilla-poyalaridan ko’tarilib yangi zamon madaniyati ravnaqiga xizmat etishi kabi g’oyat mas’ul va e’tiborli ishlar ko’lami kutib turibdi. O’zi bir olam bo’lgan me’morlik san’ati va u bilan chambarchas bog’liq xalq amaliy san’ati, xususan 3 8 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ naqqoshlik, o’ymakorlik, ganchkorlik, kandakorlik1 kabi sohalardagi ijod namunalarini o’rganish yo’lida anchagina samarali tadqiqotlar mavjud2. Me’morlik san’ati nafaqat xalq amaliy san’at bilan balki, epigrafik – xattotlik yozuvlari bilan ham to’la-to’kis boyitilgan. Me’mor san’atiga doir tadqiqotlarda me’mor, muhandis, binokor, ganchkor, najjor, naqqosh kabi juda ko’p soha ustalari ijodiy faoliyatiga aloqador turli so’z va atamalar e’lon qilingan. Bu atamalarning eng asosiylaridan xattot so’zini ham alohida ta’kidlab o’tish lozim. Xattotlik san’atidan me’morchilik va xalq amaliy san’atida ham keng foydalanilgan. Yurtimizda azaldan me’moriy inshootlar – masjidlar, madrasalar va maqbaralarning tashqi va ichki devorlari, peshtoqlari turli naqshlar bilan birgalikda xattotlik uslublarida yozilgan bitiklar – Qur’oni karim oyatlari, hadislar, hikmatli so’zlar va she’riy parchalar bilan bezatilgan. Ma’lumki, xattotlar azal-azaldan Qur’oni karim va hadisi sharif hamda tarixiy bitiklarni qo’llashlik o’rnini mustahkam bilganlar. Xususan, masjid, madrasa va qabristonlardagi bitiklarda foydalanilgan yozuvlar bunga misol. O’lkamizdagi xattotlar har bir o’ringa xos va mos so’zlarni tanlab, ularni muhrlab qo’yganlar. Biroq, bu an’ana Islom dini kirib borgan xar bir o’lkada ham mavjud emas. Markaziy Osiyo hududlarida mavjud barcha obidalar peshtoq va devorlarida o’z hududga monand oyatlar va hadislar keng qo’llanilgan. Bu xattotlik san’atining Markaziy Osiyoda azal-azaldan katta e’tibor bilan o’rganilib, rivojiga sabab bo’ldi. Yurtimizda, asosan, obidalar peshtoqlariga arab va fors xatlarida bitiklar bitilib, masjid, madrasa va qabristonda keng foydalanilgan3. Ushbu tadqiqotimizda shahrimizdagi “Toʻxtaboy” jome masjidini bezashda foydalanilgan suls va nasx yozuvi namunalarini tahlil qildik. Oʻ.Sultonov oʻzining “Toshkent masjidlari tarixi” kitobida olib borilgan tadqiqotlarda bu masjid tarixi bilan bogʻliq maʼlumotlar keltirilmaganini aytib oʻtgan. “To‘xtaboy” jome masjidi qadimgi Toshkent shahrining to‘rtta asosiy dahalaridan biri Eski shahar dahasi Farobiy ko‘chasi, 13 uyda joylashgan. Masjid binosi 1906 milodiy sanada qurilishi boshlanib, 1908 yilda o‘z faoliyatini boshlagan. Xalq orasida “To‘xtaboyvachcha masjidi”, “Chaqichmom” yoki “Saqichmom” nomlari bilan mashhurdir. Masjid XX asr boshiga oid tarixiy me’moriy yodgorlik hisoblanadi. Bino shu mahallalik mashhur tijoratchi boylardan bo‘lgan To‘xtaboy ismli kishining shaxsiy mablag‘lari hisobidan qurilgan. Ma’lumotlarga qaraganda, To‘xtaboyning ruhiy ma’naviy ustozi Abdurahmonmiyon Eski shahar dahasida joylashgan Hofiz Ko‘xakiy masjidi orqasidagi tor ko‘chada, eski va xaroba holatga kelgan uyda yashagan. Ustozini xarob va vayrona joyda yashayotganini ko‘rib, uyini tomini yopib, xonalarni ta’mirla
Доказательный фрагмент
«The article explores the history and architectural features of the “Tokhtaboyvachcha” Juma Mosque located in Tashkent.»
Образец извлечения
Демо-превьюThe article explores the history and architectural features of the “Tokhtaboyvachcha” Juma Mosque located in Tashkent. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Просмотров
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- Tokhtaboyvachcha Juma Mosque, Tashkent, epigraphy, Thuluth, Naskh, Qur’on oyatlari, Qur’anic inscriptions, насх, Toshkent, сулюс, коранические надписи, me’morchilik, эпиграфика, Hadith, Ташкент, epigrafika, история мечети, masjid tarixi, Islamic culture., suls, Соборная мечеть Тухтабойвачча, architecture, mosque history, архитектура, To‘xtaboyvachcha jome masjidi, nasx, islomiy madaniyat., hadis, хадис, исламская культура.
Смежные источники
Академические исследования в современной наукеKhudaiberdiyeva Arafat Israilovna, Ph.D Professor hudayberdiyevaarofat@gmail.com +12026
Общество и инновацииKhosiyat MAMATKULOVA2024
Научные статьиI.B.Yangiboyev, E.X.Berdanov +22025