XALĺQ ARALĺQ KOMMERCIYALĺQ ARBITRAJLARDA KÓRILETUǴĺN ISLERGE SĺPATLAMA

Аннотация

The article highlights legal characteristics of the cases heard in international commercial arbitrations by analyzing different literature and legal acts. Gilt sózler: Arbitr, xalıq aralıq kommerciyalıq arbitraj, UNCITRAL úlgi nızamı, reglament. Key words. Arbitrator, international commercial arbitration, UNCITRAL model law, rules of arbitration. Xalıq aralıq kommerciyalıq arbitrajlarǵa beriletuǵın hár túrli anıqlamardı analiz islesek onıń yurisdikciyasında kóriletuǵın islerdi anıqlap alıwımızǵa boladı. Birinshi náwbette xalıq aralıq kommerciyalıq arbitraj terminin sózbe sóz bólgende tómendegishe juwmaq shıǵarıwǵa boladı: «xalıq aralıq» - bul tártipke salatuǵın qatnasıqlarda shet el elementi barliǵın ańlatadı. «kommerciyalıq» - bul sóz eki mánide qollanılıwı múmkin, birinshisi «sawdaǵa baylanıslı» degen mániske baylanıslı bolsa, ekinshisi kommerciyalıq degeni mámleketten biyǵarez degen mánisti beredi. Al «arbitraj» sóziniń mánisi aldınǵı paragrafta dodalanǵan bolıp – bul tiykarınan bar bolǵan tartıstı sheshiw usulı. Yaǵnıy onıń atamasındaǵı kommerciyalıq sózida tiykarınan júzege keletuǵın tartıslar xalıq aralıq sawdanı ámelge asırıw processinde júzege keliwin bilip alsaq boladı. Sonday-aq, UNCITRAL Arbitraj xaqqındaǵı úlgi Nızamında da arbitraj xalıq aralıq bolıw ushın kommerciyalıq kárxananıń birewi shet el mámleketinde bolıwı kerek yamasa arbitrajdıń jaylasqan ornı shet el mámleketinde bolıwı kerek ekenligi belgilep ótilgen. Bunda kommerciyalıq kárxana sózi astinda bizge puqaralıq huqıqınan málim bolǵan kárxanalar túsiniliwi múmin. Puqaralıq huqıqında kommerciyalıq kárxana dep óz aldına iskerliginen payda alıwdı maqset 156 etken shólkem túsiniledi. Bunda anıq bir iskerlik túri kórsetilmegenligi sebebinen biz hár túrli shólkemlerdi túsiniwimiz múmkin, sebebi kópshilik dúziletuǵın yuridikalıq shaxslardıń tiykarǵı maqsetida payda alıw boladı. Bunda kommerciyalıq bankler, qurılıs kompaniyaları, investiciya kiritiwshi shólkemler, logistika kompaniyaları, ulıwma aytqanda óz iskerligi menen materiallıq yamasa materiallıq emes payda alıwı múmkin bolǵan hár qanday shólkem túsiniliwi múmkin. Joqarıdaǵılarǵa tiykarlanıp eger arbitraj reglamenti UNCITRAL úlgi reglamentine tiykarlanıp islengen bolsa yamasa sol UNCITRAL reglamentin arbitraj processin júritiwde basshılıqqa alǵan bolsa, onda tiykarınan óziniń puqaralıq huqıqların realizaciya qılıwdaǵı kommerciyalıq shólkemler ortasında júzege keletuǵın hár qanday shet el elementi menen quramalasqan tartıslar kórip shıǵıw huqıqına iye degen logikalıq juwmaqqa keliwge boladı, Biraq, bárshe Xalıq aralıq kommerciyalıq arbitrajlarda UNCITRAL úlgi reglamentleri tiykarında is júritpeydi. Ulıwma etip aytqanda, UNCITRAL tárepinen shıǵarılatúǵın kópshilik normativ aktler hám arbitraj reglamentleri (Mısal etip 1985 hám 2006 jılda qabıl etilgen Xalıq aralıq kommerciyalıq arbitraj haqqındaǵı úlgi Nızamları) tiykarınan keńeslik qásiyetke iye, sonlıqtan ayırım kommerciyalıq arbitrajlar mámlekettiń huqıqıy sisteması hám sawda-satıqta burınnan bar bolǵan qádiriyatlarǵa tiykarlanıp arbitraj reglamentleri qabıl etiledi. Ayırim xalıq aralıq kommerciyalıq arbitraj reglamentinde yurisdikciyasına alıwshı islerdi basqasha talqınlaydı. Atap aytqanda, Rossiya Sawda-sannat palatası janında dúzilgen Xalıq aralıq kommerciyalıq arbitraj sudı (Moskva xalıq aralıq arbitraj sudı) reglamentinde sudta kóriliwi múmkin bolǵan islerdiń dizimi berilip ótilgen. Bul normaǵa kóre tovar aldı-sattı (jetkizip beriw), xızmet kórsetiw, málim bir jumıstı islew, tovarlar yamasa xızmetlerdi almasıw, sawda wákilligi hám dáldálshiligi, arenda (lizing), júklerdi hám jolawshılardı tasıw, ilimiy-texnikalıq almasıw, basqada dóretiwshilik nátiyjelerin almasıw, sanaat hám basqa obyektlerdi qurıw, licenziyalıq operaciyalar, investiciyalar, kredit-esap operaciyaları, qamsızlandırıw, sheriklik isbilermenlik hám sanaat hám isbilermenlik kooperaciyalardıń ortasında júzege keletuǵın puqaralıq-huqıqıy tartıslardı xalıq aralıq kommerciyalıq arbitrajlarda kóriw múmkin. Yaǵnıy Moskva arbitraj sudınıń reglamentinde óz yurisdikciyasına kiriwi múmkin bolǵan puqaralıq-huqıqıy qatnasıqlardıńda sheńberi kórsetip ótilgen. Sonıń menen birge, egerde Rossiya Federaciyasında 1993-jıl qabıl etilgen «Xalıq aralıq arbitraj haqqında»ǵı Nızamǵa itibar bersek arbitrajda kóriletuǵın islerdıń ózgesheligine de keńnen toqtap ótilgen. Atap aytqanda, Nızamnıń 1-statyasınıń ózinde-aq, Xalıq aralıq kommerciyalıq arbitrajlarǵa kóriw ushın beriletuǵın 157 islerdıń ózgeshelikleri bar, birinshi ózgesheligi olardıń huqıqıy tábiyatında, ekinshisi, olardıń júzege keliwiniń tiykarlarında, úshinshisi, subyektlik quramında. Birinshi ózgesheligin, yaǵnıy huqıqıy tabiyatın olar sırt el elementi menen quramalasqanı menen xarakterlesek boladı. Al ekinshisi bolsa, olardıń juzege keliwiniń tiykarı sıpatında arbitraj kelisimi názerde tutılıp atırǵanlıǵın ańlasaq boladı sebebi arbitraj kelisimsiz is arbitraj sudınıń yurisdickiyasına ótkiziw ilajsiz. Ushinshi ózgesheligin nizam sh