SHARQ RENESSANSINING YIRIK NAMOYANDASI MIRZO ULUGʻBEK HAYOTI VA ILMIY MEROSI

Аннотация

This article explores the life and scientific legacy of Mirzo Ulugh Beg, a prominent figure of the Eastern Renaissance. It highlights his outstanding contributions to astronomy, mathematics, and education, as well as the global significance of the Samarkand observatory and his work Zij-i Jadid-i Kuragoni. The importance of Ulugh Beg’s scientific school and its influence on subsequent generations of scholars is also emphasized. Keywords: Ulugh Beg, Eastern Renaissance, astronomy, mathematics, observatory, scientific legacy. Sharq renessansi davri insoniyat tafakkuri tarixida alohida o‘rin tutadi. Bu davrda ilm-fan, madaniyat va ma’naviyatning yangi bosqichga ko‘tarilishi Sharq xalqlarining ijtimoiy-siyosiy taraqqiyoti bilan chambarchas bog‘liq bo‘ldi. Ayniqsa, Movarounnahr zaminida yetishib chiqqan buyuk mutafakkirlar, olimlar va davlat arboblari jahon ilm-faniga beqiyos hissa qo‘shdilar.Buyuk astronomik olim,mutafakkir , temuriylar sulolasi vakili Ulugʻbek ,asl ismi Mirzo Muhammad Taragʻay, 1394- yil 22- mart Samarqandda tugʻilgan.U temuriylar sulolasining mashhur hukmdori Amir Temurning suyukli nabirasi boʻlib, sohibqiron uning tarbiyasini katta rafiqasi Saroymulkxonimga topshiradi va shundan keyingi 11 yillik tarbiya natijasida Ulugʻbek buyuk inson boʻlib shakllanadi. 1409- yil temuriyzoda Shoxrux oʻgʻli Ulugʻbekni Samarqand hokimi etib tayinlaydi va 1411- yildan boshlab esa Mirzo Ulugʻbek butun Movarounnahr boshqaruvini qoʻlga olib, Samarqandni ilm- fan markaziga aylantiradi va uning eng katta yutugʻi ham Samarqandda barpo etgan ulkan astronomik observatoriya edi .U 1420- yilda qurilgan boʻlib, bu yerda yulduzlarning harakatlarini kuzatish uchun zarur boʻlgan asboblar ishlab chiqilgan .Observatoriyada Ulugʻbek va 161 NEW RENAISSANCE 2025 SENTABR INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 9 uning shogirdlari 1018 ta yulduzning aniq koordinatalarini hisoblab chiqganlar . Bu izlanishlar natijasida Ulugʻbek 1437- yilda " Ziji jadidi Koʻragoniy" asarini yozadi.Mutaxassislarning taʼlimotiga koʻra , ushbu yulduzlar jadvali grek olimlaridan miloddan avvalgi ll asrda yashagan Gipparx va milodiy l - ll asrlarda ijod qilgan Ptolomey tuzgan jadvallardan keyingi davrda yaratilgan eng aniq va shaffof astronomik manba hisoblanadi .Uning bu tadqiqotlari matematikaning rivojiga ham katta taʼsir koʻrsatdi. Mirzo Ulugʻbek " Ulugʻbek rasadxonasi" dagi ilmiy kuzatishlari natijasida " Tarixi arbaʼ ulus" ( Toʻrt ulus tarixi) nomli mashhur asarini yozgan.Bu kitobda Odam Ayolning yaratilishi va turklarning afsonaviy ota-bobolari hisoblangan Yusuf ibn Nuh va uning farzandi Turkxon, shuningdek , turk- moʻgʻul qabilalari va Chingizxon tarixi batafsil bayon etilgan .Ushbu kitob Ulugʻbek isteʼdodining yana bir qirrasi tarixchilik sohasidagi faoliyatining mahsulidir.Uni mutolaa qilganlar nafaqat yetti ajdodinini ,balki butun shajarasini bilib olsa ajab emas .Chunki asarda "oʻzbek" etnonimining kelib chiqish vaqti xususida qimmatli maʼlumotlar uchraydi va kitobning faqat qisqartirilgan tahrirdagi 4 ta qoʻlyozmasi bizgacha yetib kelgan. Ulugʻbek faqatgina astronomiya va matematika bilan cheklanmagan , adabiyot va sanʼatga ham oʻz hissasini qoʻshgan. U oʻz saroyida olimlar, shoirlar va sanʼatkorlarni toʻplagan.Ulugʻbekning saroyida faoliyat yuritgan mashhur shoirlardan biri - Navoiydir .Ulugʻbekning ilm- fanga boʻlgan qiziqishi uning nomini tarixda abadiy qoldirdi va nomi dunyo fani sahifalariga zarhal harflar bilan bitildi. Xulosa qilib aytganda, Ulugʻbek yulduzlar ilmining sultoni edi .Buyuk munajjimga cheksiz hurmat hosilasi sifatida yurtimizning bir qancha shaharlarida haykallar qad koʻtardi va shu bilan birga uning ilmiy va madaniy merosi nafaqat Oʻzbekistonda ,balki chet mamlakatlarda ham haligacha oʻz qiymatini yoʻqotgan emas.Mirzo Ulugʻbek kelgusi avlod vakillari uchun ilhom manbai boʻlib xizmat qiladi desak , shubhasiz, yanglishmagan boʻlamiz. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Azimov, Y., To’xsanov, Q., Adizov, B., Sharipova, M., Hojiyeva, N., & Rajabova, G. Z. (2024). Statistical analysis of thrift and ecological education concepts in elementary school students. In E3S Web of Conferences (Vol. 587, p. 02020). EDP Sciences. 2. Sharipova, M. (2024, May). O’TKIR HOSHIMOVNING «IKKI ESHIK ORASI» ROMANIDA PERSONAJ RUHIY HOLATINI IFODALOVCHI VOSITALAR TAHLILI. In INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS (Vol. 1, No. 5, pp. 3-7). 3. Шарипова, М. Б. (2024, February). НАУЧНО-ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ ФОРМИРОВАНИЯ ДУХОВНО-НРАВСТВЕННЫХ КОМПЕТЕНЦИЙ У СТУДЕНТОВ. In INTERNATIONAL SCIENTIFIC E-CONFERENCE “PROBLEMS AND PROSPECTS OF DIGITAL TRANSFORMATION ECONOMIES IN THE CONDITIONS OF DEEPENING INTEGRATION PROCESSES OF DEVELOPING COUNTRIES”- Kraków, Poland (Vol. 1, pp. 54-57). 4. Sharipova, M. (2020). O'quvchi yoshlar tarbiyasida o'lmas an'ana va marosimlarning ahamiyati. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 1(1). 162 NEW RENAISSANCE 2025 SENTABR INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE