OZOD SHARAFIDDINOV

Аннотация

This article analyzes the life and scientific-literary heritage of Ozod Sharafiddinov, a prominent Uzbek literary critic and publicist. His contribution to the development of Uzbek literary studies, the establishment of critical traditions, and the shaping of national literary thought during the independence period are thoroughly examined. Furthermore, Sharafiddinov’s pedagogical views, his role in nurturing the younger generation, and his moral-educational legacy are highlighted from a scholarly perspective. Keywords: Ozod Sharafiddinov, literary criticism, Uzbek literature, national consciousness, independence period, literary heritage, spirituality, pedagogy. XX asr o‘zbek adabiyoti va adabiyotshunosligi tarixida o‘zining beqiyos xizmati bilan chuqur iz qoldirgan yirik adabiyotshunos va tanqidchi Ozod Sharafiddinov milliy adabiy tafakkurni rivojlantirishda alohida o‘rin egallaydi. U o‘zbek adabiy tanqidchiligi maktabini shakllantirish, milliy adabiyotning nazariy va amaliy masalalarini chuqur ilmiy asosda tadqiq etish hamda adabiy jarayonni jahon adabiyoti kontekstida baholash borasida samarali faoliyat olib borgan ziyolilardan biridir. Sharafiddinovning ilmiy merosi, bir tomondan, sovet davri mafkuraviy cheklovlari doirasida adabiy jarayonni tahlil qilish tajribasini, ikkinchi tomondan, mustaqillik davrida milliy ma’naviyat va istiqlol g‘oyalarini adabiy tanqid bilan uyg‘unlashtirish yo‘lidagi dadil qadamlarni mujassam etadi.1 Adabiyotshunos olimning asarlarida o‘zbek adabiy tanqidchiligida ilmiylik va badiiy- estetik yondashuv uyg‘unlashgani ko‘zga tashlanadi. U nafaqat adabiy tanqidchi, balki millat ziyolisi sifatida o‘zbek xalqi ma’naviy-ma’rifiy taraqqiyotida muhim rol o‘ynagan. Sharafiddinovning yosh avlodni vatanparvarlik, milliy iftixor va ijodiy erkinlik ruhida tarbiyalashga qaratilgan qarashlari bugungi kunda ham dolzarbligini saqlab kelmoqda.2 Maqolada Ozod Sharafiddinovning hayoti va ijodiy faoliyatining asosiy bosqichlari, uning adabiyotshunoslikka qo‘shgan hissasi, milliy adabiy tanqidchilikning shakllanishidagi o‘rni, shuningdek, mustaqillik davri o‘zbek adabiyotining rivojlanishiga qo‘shgan nazariy va amaliy hissasi ilmiy tahlil qilinadi. 1 Sharafiddinov, O. Tanqid – hayot darsligi. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1980. – B. 45. 2 Sharafiddinov, O. Badiiy tafakkur va zamon. – Toshkent: Fan, 1990. – B. 62. 496 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9 Tadqiqot davomida olimning merosini o‘rganish nafaqat adabiyotshunoslik fani uchun, balki milliy ma’naviyatni yuksaltirishda ham katta ahamiyat kasb etishi alohida ta’kidlanadi.3 Muhokama va natijalar: Ozod Sharafiddinovning adabiy-estetik qarashlarini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, uning ijodi o‘zbek tanqidchiligida yangi bosqichni boshlab bergan, milliy adabiyotning nazariy poydevorini mustahkamlashga xizmat qilgan muhim merosdir. Sharafiddinovning adabiy tanqidchi sifatidagi asosiy xususiyati, avvalo, ilmiylik va badiiy- estetik mezonlarni uyg‘unlashtira olganidadir. U badiiy asarni baholashda nafaqat uning ideologik yoki mafkuraviy yo‘nalishiga, balki san’atkorlik darajasi, obrazlar tizimi, estetik ta’sir kuchi va milliy ruhni ifodalash darajasiga ham alohida e’tibor qaratdi. Bu jihati bilan u o‘z davrida tanqidchilik faoliyatini biryoqlama yondashuvlardan xalos etishga harakat qildi. Sharafiddinovning qarashlarida o‘zbek adabiyotining jahon adabiyoti bilan uzviy bog‘liqligi masalasi ham muhim o‘rin tutadi. U ko‘plab maqola va kitoblarida G‘arb va Sharq adabiy tajribalarini qiyosiy o‘rganib, o‘zbek adabiy jarayonini umumjahon madaniy kontekstdan ajratib bo‘lmasligini ta’kidladi. Bu yondashuv o‘zbek adabiyotshunosligi uchun katta nazariy ahamiyatga ega bo‘lib, milliy adabiyotni tor hududiy doiradan chiqarib, uni global adabiy jarayonning muhim bir bo‘lagi sifatida talqin qilish imkonini berdi. Sharafiddinov ijodining yana bir muhim jihati – uning mustaqillik davridagi faoliyatida yaqqol namoyon bo‘ladi. Sovet mafkurasi bosimidan xoli bo‘lgan davrda u milliy adabiyotni xalq ruhiyatining, milliy tafakkurning, ma’naviy uyg‘onishning bevosita ifodachisi sifatida tahlil qildi. Ayniqsa, istiqlol g‘oyalari, erkin fikrlash, milliy qadriyatlarni ulug‘lash, yosh avlodni mustaqil tafakkur ruhida tarbiyalash masalalarida Sharafiddinovning maqolalari va chiqishlari alohida e’tiborga molikdir. U adabiy tanqidni faqatgina asarlar tahlili bilan chegaralab qo‘ymay, balki uni kengroq ijtimoiy-ma’naviy jarayonlarning tarkibiy qismi sifatida ko‘rdi.4 Muhokama jarayonida yana bir asosiy masalani ta’kidlash lozim: Sharafiddinovning adabiy-tanqidiy merosi nafaqat ilmiy, balki tarbiyaviy ahamiyatga ham ega. Uning yozgan asarlari va nutqlari o‘quvchilarni milliy g‘urur, ma’naviy poklik, vatanparvarlik ruhida tarbiyalashda katta rol o‘ynaydi. Shuningdek, u adabiyotshunoslikda erkin fikrlash, mustaqil tahlil qilish, yangicha qarashlarni ilgari surish kabi tamoyillarni shakllantirib, keyingi avlod adabiyotshunoslar