YER OSTI SUVLARINING ISTE’MOLI NATIJASIDA URUG`DONLARDA KUZATILADIGAN MORFOFUNKSIONAL O`ZGARISHLAR VA DAVO PROFILAKTIKASIGA YANGICHA YONDASHUV

Аннотация

В последние годы химический состав подземных вод существенно меняется в результате антропогенной деятельности. В их составе обнаружено высокое содержание нитратов, солей тяжелых металлов, пестицидов и других токсичных веществ. Эти факторы оказывают негативное влияние на репродуктивную систему человека и животных, в частности, на морфологию и функцию яичек [Kumar et al., 2014]. Поэтому потребление подземных вод рассматривается как один из факторов окружающей среды, повышающих риск мужского бесплодия. Ключевые слова: сперматозоиды, сперматогенез, яички, оксидант, иммуногистохимия, тестостерон, семенные канальцы, профилактика. Materiallar va usullar Mavjud adabiyotlarda ko`plab eksperimental tadqiqotlar o`tkazilgan: tajriba hayvonlariga (sichqon, kalamush, quyon) turli darajada ifloslangan yer osti suvlari ichirilgan, urug`don to`qimalari gistologik, morfometrik, immunogistokimyoviy va biokimyoviy usullar yordamida o`rganilgan. Spermatogenez ko`rsatkichlari (spermatozoid soni, harakatchanligi, morfologiyasi), testosteron darajasi va oksidlovchi stress markerlari baholangan [Singh & Jena, 2020]. 477 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9 Tadqiqot natijalar: Morfologik o`zgarishlar: - Seminifer tubulalarda distrofik jarayonlar: germinal epiteliy qavatining yupqalashishi, Sertoli hujayralarida vakuollanish. - Germinal hujayralarning degeneratsiyasi: spermatogoniya va spermatotsitlarda apoptoz jarayonlarining kuchayishi. - Leydig hujayralarining shikastlanishi: sitoplazmada yog` tomchilari va endoplazmatik retikulumning kengayishi. - Stromal o`zgarishlar: fibroz to`qimaning ko`payishi va qon tomirlarida staz hodisalari. Funksional o`zgarishlar: - Spermatogenez buzilishi: spermatozoid soni kamayishi, morfologik nuqsonli shakllar ulushining ortishi [Zhou et al., 2016]. -Spermatozoid harakatchanligining pasayishi: flagellyar harakat zaiflashishi, mitoxondrial faoliyatning susayishi. - Gormonal disbalans: testosteron sekretsiyasining pasayishi, LH va FSH darajalarining kompensator ko`tarilishi. - Oksidlovchi stress: malondialdegid (MDA) darajasining ortishi, antioksidant fermentlar (SOD, GPx, katalaza) faolligining pasayishi [Sharma et al., 2018]. Muhokama Yer osti suvlarida uchraydigan nitratlar oksidlovchi stressni kuchaytirib, DNK fragmentatsiyasini oshiradi, hujayra membranalarini shikastlaydi. Og`ir metallar (kadmiy, qo`rg`oshin, mis) esa Leydig hujayralarining sitotoksik zararlanishiga olib kelib, testosteron biosintezini pasaytiradi [Pant et al., 2015]. Uzoq muddat davomida ifloslangan suv iste’moli spermatogenez jarayonining izdan chiqishiga, sperma sifatining yomonlashuviga va bepushtlik xavfining oshishiga sabab bo`ladi. Yer osti suvlarining ifloslanishi natijasida yuzaga keladigan reproduktiv muammolarni kamaytirishda faqat ekologik nazorat emas, balki tibbiy-biologik yondashuv ham muhimdir. So`nggi yillarda quyidagi yo`nalishlar samarali deb topilmoqda: 1. Suvni tozalash texnologiyalari – membranali filtrlash, nanofiltratsiya va biologik tozalash usullaridan foydalanish. 2. Antioksidant terapiya – E vitamini, C vitamini, koenzim Q10 va selen preparatlari oksidlovchi stressni kamaytirib, urug`don to`qimalarini himoya qiladi [Agarwal et al., 2021]. 3. Gormonal muvozanatni qo`llab-quvvatlash – testosteron biosintezini rag`batlantiruvchi fitopreparatlar va gonadotropin asosidagi dori vositalari. 4. Biomarker monitoringi – sperma sifatini baholashda DNK fragmentatsiyasi testi, oksidlovchi stress markerlari va testosteron darajasini muntazam nazorat qilish. 5. Profilaktik choralar – aholiga ekologik xavfsiz suv manbalaridan foydalanishni ta’minlash, sanitariya-gigiyena tadbirlarini kuchaytirish. Bu yo`nalishlar nafaqat kasallikni davolash, balki uning oldini olishda ham samarali hisoblanadi. Xulosa Yer osti suvlarining kimyoviy tarkibi erkak reproduktiv salomatligiga sezilarli ta’sir ko`rsatadi. Ifloslangan suvlarni uzoq muddat iste’mol qilish natijasida urug`donlarda: 1.Morfologik o`zgarishlar (seminifer tubulalarning distrofiyasi, hujayralar degeneratsiyasi, stromal fibroz) kuzatiladi. 478 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9 2.Funksional buzilishlar (spermatogenez pasayishi, spermatozoid sifati va harakatchanligining yomonlashuvi, testosteron kamayishi) ro`y beradi. 3.Oksidlovchi stress kuchayadi va bepushtlik xavfi ortadi. Shu bois ekologik xavfsizlikni ta’minlash maqsadida yer osti suvlarini muntazam monitoring qilish, ifloslanish manbalarini kamaytirish, tozalash texnologiyalarini joriy etish va davolash-profilaktika choralarini keng qo`llash muhimdir. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Kumar, S., et al. (2014). Impact of environmental contaminants on male fertility. Environmental Toxicology and Pharmacology, 38(3), 774–781. 2. Singh, A., & Jena, G. (2020). Exposure to contaminated groundwater induces oxidative stress and testicular dysfunction in rodents. Journal of Reproductive Toxicology, 95, 35– 42. 3. Zhou, D., et al. (2016). Nitrate exposure and reproductive toxicity