MAHMUD QOSHG'ARIY VA UNING TURKIY TILLAR TARAQQIYOTIDAGI O'RNI

Аннотация

This article focuses on the great 11th-century scholar Mahmud Kashgari and his significant role in the development of Turkic languages. The article examines his seminal work "Dīwān Lughāt al-Turk" (Compendium of the Turkic Languages), its scientific importance, and its substantial contributions to linguistics, particularly to the field of Turkology. Furthermore, it explores the valuable information presented in the work, including poems, proverbs, descriptions of various ethnic groups' lifestyles, and a world map. Keywords: Mahmud Kashgari, Dīwān Lughāt al-Turk, Turkic languages, linguistics, Turkology, 11th century, comparative linguistics. Аннотация. Статья посвящена великому учёному XI века Махмуду Кашгари и его роли в развитии тюркских языков. В статье рассматривается его труд «Девону Лугатит Тюрк», его научное значение, вклад в языкознание, в частности, в тюркологию, а также ценная информация, содержащаяся в труде – стихи, пословицы, образ жизни этносов и карта мира. Ключевые слова: Махмуд Кашгари, «Девону Лугатит Тюрк», тюркские языки, языкознание, тюркология, XI век, сравнительное языкознание. Til – har bir millatning o‘ziga xosligi, madaniy boyligi va tarixiy xotirasining ko‘zgusidir. U avloddan-avlodga o‘tib keluvchi bebaho meros bo‘lib, xalqlarning dunyoqarashi, turmush tarzi va tafakkurini o‘zida aks ettiradi. Dunyodagi har bir til o‘zining shakllanish va rivojlanish jarayoniga ega bo‘lib, bu jarayon ko‘pincha buyuk allomalar, fidoyi olimlar va ijodkorlar nomi bilan chambarchas bog‘liqdir. Ayniqsa, turkiy tillar oilasi o‘zining boy tarixi, keng tarqalishi va turli lahja hamda shevalari bilan tilshunoslikda alohida o‘rin tutadi. Ushbu tillarning bugungi darajaga yetishida va ilmiy asosda o‘rganilishida qadimdan qilingan ulkan mehnatlar yotadi. Mahmud Qoshg‘ariy XI asrda yashab ijod etgan, butun turkiy olam uchun buyuk ahamiyatga ega bo‘lgan allomadir. U nafaqat tilshunos, balki tarixchi, etnograf va geograflarning otasi hisoblanadi. 466 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9 Uning dunyo tamadduniga qo‘shgan eng katta hissasi, shubhasiz, “Devonu lug‘atit turk” asaridir. Bu asar turkiy tillarning nafaqat lug‘ati, balki butun turkiy xalqlarning XI asrdagi madaniy, ijtimoiy va siyosiy hayotini o‘zida mujassam etgan ulkan qomusdir. “Devonu lug‘atit turk” asari 1072–1074-yillarda Bag‘dodda arab xalifasi uchun turkiy tilni o‘rganish maqsadida yozilgan bo‘lsa-da, bugungi kunda bu asar qiyosiy tilshunoslik, dialektologiya va leksikografiyaning asosiy manbalaridan biri hisoblanadi. Unda turkiy qabilalarining yashash joylari, shevalari, urf-odatlari, ertak va dostonlaridan parchalar, xalq maqollari hamda dono so‘zlar jamlangan. Mahmud Qoshg‘ariy o‘z asarida turkiy tillarni arab tili bilan tenglashtirib, hatto baʼzi o‘rinlarda turkiy tilning ustunligini taʼkidlagan. Bu o‘sha arab tili fan va ma’rifat tili deb hisoblangan bir paytda juda jasoratli qadam edi. U o‘zining ilmiy tadqiqotlari davomida turkiy qabilalar orasida sayohat qilib, ularning tillari va shevalarini bevosita o‘rgangan. Natijada asarda 7500 ga yaqin turkiy so‘zning ma’nosi arab tilida izohlangan. Mahmud Qoshg‘ariyning turkiy tillar taraqqiyotidagi o‘rni quyidagilarda namoyon bo‘ladi: • Turkologiyaning asoschisi: U turkiy tillarni birinchi bo‘lib ilmiy asosda o‘rgangan va tizimga solgan. Uning asari orqali turkiy tillarning XI asrdagi fonetik, morfologik va leksik holati haqida qimmatli ma’lumotlarga ega bo‘lamiz. • Qiyosiy tilshunoslik usulini birinchi bo‘lib qo‘llagan olim: Mahmud Qoshg‘ariy turli turkiy qabilalar shevalarini bir-biri bilan solishtirib, ular orasidagi o‘xshashlik va farqlarni ko‘rsatib bergan. Bu usul hozirgi zamonaviy tilshunoslikda ham muhim ahamiyatga ega. • Turkiy xalqlarning madaniy boyligini saqlab qolgan: “Devonu lug‘atit turk” nafaqat lug‘at, balki turkiy xalqlarning og‘zaki ijodiyoti – sheʼrlar, maqollar va hikmatli so‘zlarning bebaho xazinasi hamdir. Bu materiallar keyingi avlodlarga turkiy adabiyotshunoslik va folklorshunoslikni o‘rganish uchun mustahkam poydevor bo‘lib xizmat qiladi. Mahmud Qoshg‘ariy o‘zining “Devonu lug‘atit turk” asari bilan nafaqat o‘sha davr, balki keyingi asrlar davomida ham tilshunoslik sohasida beqiyos iz qoldirdi. Ta’kidlaganimizdek, unda 7500 ga yaqin turkiy so‘zning arab tilidagi tarjimasi va izohi berilgan. Asarning ahamiyati shundaki, u nafaqat oddiy lug‘at, balki o‘z davrining ensiklopediyasi hamdir. "Devonu lug‘atit turk" asari turkiy tillar taraqqiyotiga quyidagi jihatlari bilan ulkan hissa qo‘shgan: a) turkiy tillarining birinchi qiyosiy lug‘ati sifatida: Qoshg‘ariy o‘z davrida mavjud bo‘lgan barcha turkiy qabilalar – qarluq, o‘g‘uz, qipchoq, chigil, yag‘mo va boshqa elatlar shevalarini sinchiklab o‘rganib, ularni ilmiy jihatdan tahlil qilgan. U turli turkiy shevalardagi farqlarni va o‘xshashliklarni misollar bilan ko‘rsatib bergan. Bu uslub zamonaviy qiyosiy tilshunoslikning ilk kurtaklari edi. b) Turkiy xalqlar tarixi va etnografiyasi uchun manba bolib xizmat