INGLIZ TILI TIBBIY TERMINLARINING O‘ZBEK TILIGA TARJIMASI: SINONIMLAR VA STANDARTLASHTIRISH MUAMMOLARI

Аннотация

Mazkur maqolada ingliz tilidagi tibbiy terminlarning o‘zbek tiliga tarjima qilinish jarayoni, tarjimada uchraydigan sinonimik birliklar va ularning standartlashtirishdagi qiyinchiliklari tahlil qilinadi. Tibbiy atamalarni o‘zbek tiliga to‘g‘ri va yagona shaklda kiritish nafaqat ilmiy aniqlikni, balki amaliyotdagi tushunarlilikni ham ta’minlaydi. Maqolada xalqaro tibbiyot terminologiyasining shakllanish omillari, sinonimlarning paydo bo‘lish sabablari, tarjimada yo‘l qo‘yiladigan farqlar va ularni bartaraf etish usullari muhokama qilinadi. Kalit so‘zlar: tibbiy termin, tarjima, sinonim, standartlashtirish, leksik birlik, tibbiy lug‘at, lingvistika. Kirish: Tibbiyot sohasi dunyo miqyosida eng ko‘p o‘rganiladigan va global ilmiy terminlarga boy sohalardan biridir. Bugungi kunda aksariyat tibbiy atamalar ingliz tilida shakllangan bo‘lib, ular xalqaro ilmiy muloqotda keng qo‘llanadi. Shu bois, ushbu terminlarning o‘zbek tiliga to‘g‘ri tarjima qilinishi dolzarb masala hisoblanadi. Tarjima jarayonida sinonimlarning paydo bo‘lishi, bir xil tushunchaning turlicha ifodalanishi ham ilmiy, ham amaliy jihatdan chalkashliklarga sabab bo‘lmoqda. O‘zbek tilining davlat tili sifatidagi maqomi, ilm-fan taraqqiyoti, tibbiy ta’lim va amaliyotda qo‘llaniladigan lug‘at boyligini tartibga solish masalalari tibbiy terminlarning standartlashtirilishini talab qiladi. Masalan, ingliz tilidagi disease so‘zi ayrim hollarda "kasallik", ba’zi hollarda esa "xastalik" tarzida qo‘llaniladi. Bu ikki atama ma’nodosh bo‘lsa-da, ilmiy matnlarda yagona variantning qo‘llanishi aniqlikni ta’minlaydi. Ushbu maqolaning maqsadi — ingliz tili tibbiy terminlarini o‘zbek tiliga tarjima qilishda yuzaga keladigan sinonimik muammolarni tahlil qilish va standartlashtirish zaruriyatini asoslashdir. Shuningdek, xalqaro tajribani inobatga olib, o‘zbek tilida yagona terminologik tizimni shakllantirish yo‘llari ko‘rib chiqiladi. Asosiy qism: Tibbiy terminlarni ingliz tilidan o‘zbekchaga tarjima qilish masalasi juda murakkab va ko‘p qirrali hodisa hisoblanadi. Avvalo, ingliz tilidagi tibbiy atamalar ko‘pincha yunon va lotin tillaridan o‘zlashtirilgan bo‘lib, ularning tuzilishi va semantikasi turli darajada murakkablik tug‘diradi. Masalan, cardiology, neurology, oncology kabi terminlar xalqaro miqyosda yagona shaklda qo‘llanadi, ammo ularni o‘zbek tiliga tarjima qilishda ba’zan “yurakshunoslik”, “asabshunoslik”, “saratonshunoslik” kabi to‘liq ekvivalentlar yaratilsa, ayrim hollarda ular rus tilidan o‘tgan variantlari – “kardiologiya”, “nevrologiya”, “onkologiya” tarzida ishlatiladi. Har ikkala yondashuvning afzalliklari mavjud: milliy shakl tushunarliroq bo‘lsa, xalqaro variant ilmiy aniqroq hisoblanadi. Shu bois, terminlarni tanlashda umumxalq nutqi bilan ilmiy doira ehtiyojlari muvozanatini topish talab etiladi. Sinonimlarning paydo bo‘lishi esa eng katta muammolardan biridir. Birgina therapy atamasi o‘zbek tilida uch xil shaklda – “davolash”, “muolaja” va “terapiya” sifatida uchrashi mumkin. Amaliyotda shifokorlar ko‘proq “muolaja” so‘zini ishlatsalar, ilmiy matnlarda “terapiya” 106 NEW RENAISSANCE 2025 SENTABR INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 9 qo‘llanadi, oddiy odamlar esa “davolash” variantini afzal ko‘radi. Bunday turlicha qo‘llanish ilmiy aniqlikka putur yetkazadi va ta’lim jarayonida chalkashlik tug‘diradi. Shu sababli sinonimlar ichida yagona shaklni tanlash zaruriyati tug‘iladi. Biroq bu jarayonni faqatgina tilshunoslar emas, balki shifokorlar, tarjimonlar va ilmiy jamoatchilik hamkorlikda hal qilishi kerak. Tibbiy terminlar tarjimasida rus tili ta’siri ham sezilarli. Mustaqillikdan oldingi davrlarda o‘zbek tibbiyot adabiyotlarining katta qismi rus tilidan o‘girilganligi sababli ko‘plab terminlar asl inglizcha shakldan emas, balki ruscha variantdan kirib kelgan. Masalan, inglizchadagi stroke atamasi aslida “miya qon aylanishining buzilishi” ma’nosini anglatsa-da, rus tili orqali “insult” shaklida o‘zbekchaga o‘tgan. Hozirgi kunda ham shifokorlar “insult” so‘zini ishlatadi, biroq ayrim ilmiy maqolalarda “miya insulti” yoki “miya qon aylanishining buzilishi” kabi izohlashga intilish kuzatiladi. Bu esa o‘z-o‘zidan standartlashtirish zaruriyatini ko‘rsatadi. Standartlashtirish tibbiy terminlarning yagona shaklda ishlatilishini ta’minlaydi. Bu jarayon nafaqat ilmiy ishlar, balki o‘quv qo‘llanmalar, klinik hujjatlar, elektron tibbiy ma’lumotlar bazalari va keng jamoatchilik uchun ham katta ahamiyatga ega. Masalan, bemor tibbiy kartasida “qandli diabet” yozilishi, boshqa joyda esa “diabet mellitus” yoki “shakar kasalligi” yozilishi mumkin. Ularning barchasi bir tushunchani ifodalasa-da, turli shaklda qayd qilinishi statistik ma’lumotlarni yig‘ishda, kasallikni tahlil qilishda va xalqaro hamkorlikda qiyinchilik tug‘diradi. Shu sababli yagona terminologiya qoidalari ishlab chiqilishi zarur. Xalqaro tajribaga qarasak, Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti muntazam ravishda terminologik standartlarni ishlab chiqadi. ICD-11 (Xalqaro k