O‘ZBEK ADABIYOTIDA PSIXOLOGIZMNING BADIIY TALQINI (“DAXSHAT” HIKOYASI MISOLIDA)

Аннотация

Ushbu maqolada Abdulla Qahhorning “Daxshat” hikoyasi psixologizm nuqtai nazaridan tahlil qilingan. Asarda inson ruhiyatidagi qo‘rquv, xavotir va jamiyat bilan bog‘liq iztiroblarning badiiy talqini ko‘rsatib beriladi. Qahhorning psixologik tahlil uslubi, ramziy ma’nolar va ijtimoiy-psixologik muammolar uyg‘unligi hikoyaning o‘ziga xos badiiy qiymatini belgilaydi. Kalit so‘zlar: Abdulla Qahhor, “Daxshat” hikoyasi, psixologizm, qo‘rquv, inson ruhiyati, ijtimoiy muammo, realizm, badiiy tahlil. O‘zbek adabiyotida XX asrning yirik vakillaridan biri bo‘lgan Abdulla Qahhor inson ruhiyatini chuqur tahlil qilish, jamiyat va shaxs o‘rtasidagi ziddiyatlarni badiiy ifodalashda o‘ziga xos o‘rin tutadi. Adib ijodida psixologizm yetakchi san’at vositalaridan biri bo‘lib, uning ko‘plab hikoyalarida qahramonlarning ichki dunyosi tasviri asosiy dramatik kuchga aylanadi. Shu jihatdan, “Daxshat” hikoyasi o‘zbek adabiyotida psixologizmning yorqin namunalaridan biri hisoblanadi. Psixologizm tushunchasi va uning adabiyotdagi o‘rni Adabiyotshunoslikda psixologizm — bu qahramonlarning ichki kechinmalari, ruhiy iztiroblari, hayajonlari va fikrlarini tasvirlash usulidir. Badiiy adabiyotda psixologizm turli vositalar orqali namoyon bo‘ladi: ichki monolog, qahramon ruhiy holatini ifodalovchi tasvirlar, ruhiy portret, ramz va timsollar orqali. Shu tarzda yozuvchi voqealarni nafaqat tashqi voqelik sifatida, balki inson qalbi oynasida ham ko‘rsatadi. O‘zbek adabiyotida Abdulla Qahhor psixologizmni yuksak mahorat bilan qo‘llagan yozuvchilardan biridir. U qahramonlarning tashqi xatti-harakatidan ko‘ra, ularning ichki dunyosi, ongida kechayotgan kurashlarni tasvirlashga e’tibor qaratadi. “Daxshat” hikoyasining mavzusi va g‘oyasi “Daxshat” hikoyasida inson qalbida hukmron bo‘ladigan qo‘rquv, tashvish va hayotga bo‘lgan ishonchsizlik asosiy mavzu sifatida ochib berilgan. Hikoya o‘zbek jamiyatining murakkab davrlarini yoritadi, unda odamlarning ruhiy dunyosi va ularning kelajakdan qo‘rqishi realistik ruhda aks ettirilgan. Muallif asarda shaxsiy qo‘rquv va jamiyatdagi daxshatli vaziyatlarni uyg‘un holda tasvirlaydi. Bu bilan yozuvchi inson ruhiyati orqali butun bir davrning og‘riqli muammolarini ochib beradi. Qahramonlar tizimi Hikoyada turli ijtimoiy qatlam vakillari bo‘lgan qahramonlar tasvirlanadi. Ularning har biri o‘z taqdiri bilan kurashayotgan, jamiyatdagi beqarorlik va daxshatli vaziyatlardan iztirob chekayotgan insonlar sifatida gavdalanadi. Ba’zi qahramonlar qo‘rquvga yon bosib, hayot oldida ojiz qoladi. Boshqalari esa daxshatli vaziyatlarga qarshi kurashishga intiladi, lekin ruhiy tushkunlikdan qutula olmaydi. Shu tariqa, qahramonlarning ruhiy portretlari umumjamiyatning psixologik holatini ifodalab beradi. 162 Sentabr, 2025-Yil Hikoyaning uslubi va psixologizmi Abdulla Qahhor “Daxshat” hikoyasida psixologizmni markaziy badiiy vosita sifatida qo‘llaydi. U qahramonlarning: • qo‘rquv, • xavotir, • ishonchsizlik, • umidsizlik kabi hissiyotlarini realistik tasvir orqali ochib beradi. Adibning uslubida qisqa, lo‘nda tasvirlar bilan birga chuqur ruhiy tahlil uyg‘unlashadi. Qahramonlarning ruhiy iztiroblari, ularning ichki monologi va hissiyotlari hikoya dramatizmini kuchaytiradi. Simvolizm va ramziy ma’nolar Hikoyadagi “daxshat” tushunchasi faqat tashqi xavfni emas, balki inson qalbidagi ichki qo‘rquv va beqarorlikni ham ifodalaydi. Qahhor bu tushuncha orqali jamiyatning umumiy psixologik muhitini, odamlarning kelajakdan qo‘rqishini ramziy tarzda ko‘rsatadi. Demak, hikoya oddiy voqealar ketma-ketligidan iborat emas, balki ruhiy va ijtimoiy ramzlar uyg‘unligi sifatida ham qadrli. Hikoyaning ahamiyati “Daxshat” hikoyasi o‘zbek adabiyotida psixologizmning badiiy ifodasini chuqur namoyon etgan asarlardan biridir. U inson ruhiyatidagi murakkab jarayonlarni, jamiyat va shaxs o‘rtasidagi ziddiyatlarni, qo‘rquv va daxshatning ijtimoiy ildizlarini yoritadi. Asar bugungi o‘quvchi uchun ham dolzarb bo‘lib, inson ruhiyatini tushunishda va jamiyatdagi muammolarni anglashda muhim ahamiyat kasb etadi. Abdulla Qahhorning “Daxshat” hikoyasi o‘zbek adabiyotida psixologizmning yorqin namunasi sifatida alohida o‘rin tutadi. Hikoya orqali muallif inson ruhiyatini, uning ichki qo‘rquvlarini va jamiyat bilan bog‘liq iztiroblarini badiiy talqin etadi. Shu bois bu asar nafaqat badiiy, balki psixologik va ijtimoiy jihatdan ham o‘quvchilarni chuqur mushohadaga chorlaydi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Qahhor, A. Daxshat. – Toshkent: Adabiyot va san’at nashriyoti, 1980. 2. Karimov, N. XX asr o‘zbek adabiyoti tarixi. – Toshkent: Fan, 2010. 3. Qo‘chqorov, A. O‘zbek romanchiligida psixologizm masalalari. – Toshkent: Universitet, 2019. 4. Qodirova, Z. O‘zbek adabiyotida psixologik tahlil. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2015. 5. Saidov, M. “Abdulla Qahhor hikoyalarida psixologizmning badiiy talqini” // O‘zbek tili va adabiyoti, 2021, №3. 163