TIBBIY TERMINOLOGIYANI O‘QITISHDA LOTIN TILINING AHAMIYATI

Аннотация

Mazkur maqolada tibbiy terminologiyani o‘qitishda lotin tilining o‘rni va ahamiyati yoritib berilgan. Tibbiyot fanida qo‘llaniladigan atamalar asosan lotin va yunon tillaridan kelib chiqqani, ularning tarixiy ildizlari va hozirgi davrda qo‘llanish sabablari tahlil qilinadi. Shuningdek, maqolada talabalarga terminlarni samarali o‘rgatish uchun morfemik tahlil, tematik guruhlash, so‘z yasash va matn tahlili kabi metodlardan foydalanish taklif etiladi. Lotin tilini o‘rganish tibbiyot sohasida nafaqat atamalarni yod olish, balki kasbiy matnlarni to‘g‘ri tushunish va amaliy kommunikatsiyada qo‘llash uchun muhim vosita ekani asoslab beriladi. Kalit so‘zlar: tibbiy terminologiya, lotin tili, prefiks, suffiks, ildiz, metodika, tibbiyot ta’limi. Tibbiyot fanining eng muhim xususiyatlaridan biri uning maxsus terminologiyaga boyligidir. Tibbiy terminlar nafaqat ilmiy tadqiqotlarda, balki amaliyotda ham qo‘llanadi. Bu terminlarning katta qismi qadimiy tillardan, ayniqsa lotin tilidan olingan. Bugungi kunda ham tibbiy ingliz tilini o‘qitishda lotin tili asosiy manba sifatida xizmat qiladi. Shuning uchun tibbiy terminologiyani samarali o‘qitishda lotin tilini o‘rgatishning ahamiyati beqiyosdir. Ko‘pchilik talabalar oddiy ingliz tilidagi so‘z va iboralar orqali tibbiy holatlar va anatomiya haqida tasavvurga ega, ammo ular maxsus tibbiy terminologiyani yaxshi bilmaydilar. Ushbu maqolada tibbiy terminologiyani o‘qitishdagi qiyinchiliklarni yengib o‘tish yo‘llari va usullari haqida fikr yuritiladi. Ushbu maxsus tilni puxta egallash – tibbiyot ta’limining eng muhim vazifalaridan biridir. Tibbiy terminologiya odatda alohida fan sifatida emas, balki klinik tadqiqotlar davomida yonma-yon o‘rgatiladi. Talabalar terminlarni ko‘p marta takrorlash, xotirada saqlash yoki taxmin qilish orqali asta-sekin o‘zlashtiradilar. Ammo bu usullar samarali ham, yetarli ham emas. Ikkinchi o‘rganish usuli – bu talabaning muntazam ravishda so‘z tuzilishidagi qonuniyatlarni anglab, yangi terminlarni o‘zi chiqarib olishidir. Bu, masalan, tibbiy lug‘atlar bilan ishlash orqali mumkin. Biroq lug‘atlar odatda ortiqcha ma’lumot beradi, so‘zlarni topish vaqt talab qiladi, xotiraga tayanib yodlash ham samarasiz. Bundan tashqari, lug‘at alifbo tartibida bo‘lgani uchun, insonning tilni mavzu yoki mantiqiy tartib asosida eslab qolish qobiliyatiga zid keladi. Shuning uchun har bir so‘zni alohida o‘qitish o‘rniga, talabalarga so‘zning ma’nosini chiqarib olish strategiyalarini o‘rgatish samaraliroqdir. Bu esa lug‘atlardan samarali foydalanish va matnni tezroq tushunishga yordam beradi. Ko‘pgina ilmiy terminlar singari, tibbiy atamalar ham asosan lotin va yunon tillaridan kelib chiqqan. Odatda, bitta termin to‘liq lotin yoki to‘liq yunon ildizidan tashkil topadi. Masalan: Yunoncha nephr- va lotincha ren- ikkalasi ham "buyrak"ni anglatadi. Umuman olganda, yunoncha ildizlar diagnostika va jarrohlik sohalarida, lotincha ildizlar esa anatomiya va psixologiyada ishlatiladi. Tibbiy terminlar ko‘pincha prefiks + ildiz + suffiks tuzilishiga ega bo‘ladi. Prefikslar: intra- (ichida), sub- (osti), extra- (tashqarida). 346 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9 Ildizlar: ren- (buyrak), cor- (yurak), pulmo- (o‘pka). Suffikslar: -itis (yallig‘lanish), -osis (kasallik holati), -ectomia (jarrohlik yo‘li bilan olib tashlash). Masalan: Nephritis (buyrak yallig‘lanishi). Cardiomegalia (yurakning kattalashishi). Gastrectomia (oshqozonni jarrohlik orqali olib tashlash). Shu kabi yuz minglab terminlarning asosida lotin ildizlari yotadi. Masalan, prefiks miqdor, joylashuv, rang, zichlik, vaqt, daraja va boshqa xususiyatlarni bildiradi va shu ma’nolarda ishlatiladi. Tibbiy ingliz tilini o‘rgatishda lotin tilidan foydalanish quyidagi afzalliklarni beradi: talabalar terminlarni morfemik tahlil orqali osonroq eslab qoladi. Bir ildizdan yuzlab terminlarni chiqarib olish mumkin. Masalan, cor ildizi yurak bilan bog‘liq barcha terminlarda uchraydi: coronary, cardiac, pericardium. Lotin tilini bilgan talaba yangi yaratilayotgan terminlarni ham tezroq tushunadi, chunki ular eski ildizlardan yasaladi. Tibbiy terminologiyani o‘qitishda lotin tilidan foydalanish usullardan foydalanish samarali hisoblanadi: 1. Morfemik tahlil usuli: Har bir terminni prefiks + ildiz + suffiks ga ajratib o‘rgatish. Masalan: cardiomyopathy → cardio- (yurak) + -myo- (mushak) + -pathy (kasallik). Bu metod orqali talaba har bir qismini anglab, yuzlab yangi terminlarni tushunib ketadi. 2. Tematik guruhlash usuli: Terminlarni mavzular bo‘yicha ajratish: Yurak-qon tomir tizimi (cor-, cardi-, angio-) Ovqat hazm qilish tizimi (gastro-, entero-, hepato-) Asab tizimi (neuro-, cerebr-, encephalo-) Bu usul lug‘atni mavzu asosida yodlashni osonlashtiradi. 3. Qiyosiy o‘rganish usuli: Bir xil ma’noga ega bo‘lgan lotin va yunon ildizlarini taqqoslash. Masalan: ren- (lotin) va nephr- (yunon) → buyrak. cor- (lotin) va cardio- (yunon) → yurak. Bu talabalarda terminlarning sinonimligini tushunish va ko‘proq so‘z boyligi