QARAQALPAQ FOLKLORÍ: TARIYXÍY RAWAJLANÍWÍ HÁM ZAMANAGÓY ÁHMIYETI

Аннотация

This article analyzes the origin, formation, and genre diversity of Karakalpak folk folklore. The role of folklore in reflecting the history, customs, and spiritual values of the people, as well as its significance in the modern era, is highlighted. Keywords: Karakalpak folklore, epic, fairy tale, legend, song, cultural heritage, national value. Qaraqalpaq xalqı ázelden óziniń bay ruwxıy mádeniyatı, awızeki dóretiwshiligi hám kórkem óneri menen ajıralıp turǵan xalıqlardan biri bolıp esaplanadı. Qaraqalpaq folklorı - xalıqtıń ásirler dawamında toplaǵan turmıslıq tájiriybesi, jámietlik-siyasiy kózqarasları, arzıw- nietleri, dúnyaqarası hám estetikalıq talǵamınıń kórinisi bolıp, ol hár qıylı janrlarda kórinedi. Atap aytqanda, dástanlar, ertekler, ápsanalar, naqıl-maqallar, qosıqlar, mereke hám dástúr qosıqları qaraqalpaq awızeki dóretiwshiliginiń tiykarǵı bólimin quraydı. Qaraqalpaq folklorında ásirese qaharmanlıq hám tariyxıy dástanlar ayrıqsha orın ieleydi. "Qırıq qız," "Alpamıs," "Sharyar" sıyaqlı dástanlar xalıqtıń mártlik, watansúyiwshilik, erkinlik hám ǵárezsizlikke bolǵan umtılısların ózinde jámlegen. Bul dástanlarda tek ǵana qaharmanlardıń jeke pazıyletleri emes, al xalıqtıń ulıwma ideal hám qádiriyatları da óz kórinisin tapqan. Qaraqalpaq folklorı tek ǵana estetikalıq qubılıs emes, al xalıqtıń jámietlik-tariyxıy yadı da bolıp tabıladı. Onda xalıqtıń ǵárezsizlik, erkinlik, ádillik hám ruwxıylıqqa bolǵan umtılısları jámlengen. Sonlıqtan, búgingi kúnde de qaraqalpaq folklorın úyreniw, onı saqlaw hám jas áwladqa jetkeriw áhmietli ilimiy hám ruwxıy wazıypalardan biri bolıp esaplanadı. Prezident Shavkat Mirziyoevtiń "Men tek ǵana ózbek xalqınıń emes, al qaraqalpaq xalqınıń perzentimen" degen sózleri de búgingi kúnde qaraqalpaq xalqınıń ózine tán miyrası, mádeniyatı hám folklorına bolǵan joqarı itibardıń kórinisi bolıp esaplanadı. 3 84 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Mámleketlik siyasat dárejesinde qaraqalpaq xalqınıń tili, ádebiyatı, kórkem óneri hám folklorın rawajlandırıw boyınsha bir qatar ilajlar ámelge asırılıp atırǵanı bul miyrastı keleshek áwladlarǵa jetkeriwge bekkem tiykar bolmaqta. Prezidentimizdiń sózlerinde Qaraqalpaq milliy mádeniyatın saqlaw, rawajlandırıw, dóretiwshilerdi qollap-quwatlaw, til, ádebiyat hám kórkem óner tarawındaǵı jańalanıwlardı xoshametlew sıyaqlı baǵdarlar úlken áhmietke ie. Sonday-aq, mámleketlik siyasiy hám investiciyalıq joybarlar arqalı Qaraqalpaqstan aymaqlarınıń infrastrukturasın bekkemlew, awıllar, awıllardıń turmısın jaqsılaw, jaslardı xoshametlew hám xalıqaralıq maydanda mádeniy identifikaciyanı kúsheytiw máseleleri Prezident shıǵıp sóylegen sózlerden kórinedi. Májbúriy emes, biraq bul gápler folklorlıq miyrastı bekkemlew hám onı jas áwladqa jetkeriwde áhmietli teoriyalıq tiykar sıpatında xızmet etiwi múmkin. Ol xalıqtıń ruwxıy ózligin, tariyxın, kórkem ónerin hám tilin saqlaw hám rawajlandırıwdı mámleketlik siyasattıń ajıralmas baǵdarı dep biledi. Bul pikir-usınıslar folklordı izertlewshiler, mádeniyat hám kórkem óner ǵayratkerleri, tárbiyashılar hám mádeniy siyasat júrgiziwshiler ushın bekkem teoriyalıq tiykar bolıp xızmet etedi. Qaraqalpaq folklorınıń rawajlanıwı hám saqlanıwı ushın: ➢ mádeniy oraylar hám dóretiwshilik úylerin keńeytiw, ➢ folklor shıǵarmaların jazba hám sanlı túrde saqlaw, ➢ jaslar menen islesiw, folklordı pedagogika hám bilimlendiriw mákemelerine kirgiziw, ➢ xalıqaralıq maydanda folklor kórgizbelerin shólkemlestiriw sıyaqlı ilajlar áhmiyetli. Qaraqalpaq xalqınıń kóp ásirlik tariyxıy-mádeniy miyrası xalıq awızeki dóretiwshiligi úlgilerinde óz kórinisin tapqan. Folklor tek ǵana kórkem shıǵarma sıpatında emes, al xalıqtıń sociallıq turmısı, dúnyaqarası, úrp-ádetleri hám qádiriyatların sáwlelendiriwshi mádeniy ǵáziyne sıpatında da úlken áhmiyetke iye[1]. Qaraqalpaq folklorı Oraylıq Aziya xalıqlarınıń awızeki dóretiwshiligi menen tıǵız baylanıslı bolsa da, óziniń biytákirar milliy ózgesheliklerine de iye. 1. Qaraqalpaq folklorınıń kelip shıǵıwı hám rawajlanıwı. Qaraqalpaq folklorı áyemgi túrkiy qáwimlerdiń awızeki dóretiwshiliginen azıqlanıp, uzaq tariyxıy processlerde qáliplesken. Tariyxıy dáreklerde qaraqalpaqlar XV-XVI ásirlerden ǵárezsiz etnos sıpatında tilge alınadı. Usı dáwirdiń folklor úlgileri, atap aytqanda qosıq hám dástanlar xalıqtıń turmıs tárizin, gúreslerin hám arzıw-úmitlerin sáwlelendirgen [2]. 2. Tiykarǵi janrlar. Qaraqalpaq folklorı óziniń janrlıq kóp túrliligi menen ajıralıp turadı. Dástanlar - xalıq qaharmanlıq dástúrlerin, tariyxıy waqıyalardı sáwlelendiredi. Naprimer, dastanı "Qırq qız," "Alpamıs," "Qoblan" vırajaet geroicheskiy dux karakalpakskogo naroda, borbu za svobodu [3]. Ertekler - xalıq ármanları, jaqsılıqqa umtılıwları hám ruwxıy-ádep-ikramlılıq kózqarasların ózinde jámleydi. "Tulpar at," "Altın bas" sıyaqlı ertekler belgili. Ápsana hám ráwiyatlar - áyyemgi isenimler, xalıqtıń dúnya qarası hám kosmogoniyalıq túsiniklerine