TIJORAT BANKLARINI SOLIQQA TORTISHNING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI VA UNING ICHKI AUDITINI TAKOMILLASHTIRISH

Аннотация

Mazkur maqolada zyudo sport turining shakllanishi, texnik va taktik uslublari, ularni o‘rgatish metodikasi hamda sportchilarning jismoniy va ruhiy tayyorgarligiga ta’siri ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Zyudoning asosiy texnik elementlari – yiqitish, ushlab turish, bo‘g‘ish va qaytarma usullar, ularning nazariy asoslari va amaliy ahamiyati bayon etilgan. Shuningdek, O‘zbekistonda zyudo sport turining rivojlanish bosqichlari va bugungi kundagi yutuqlari haqida ham ma’lumotlar keltirilgan. Kalit so‘zlar: Zyudo, texnika, uslub, yiqitish, ushlash, bo‘g‘ish, qaytarma, jismoniy tayyorgarlik, metodika, sport. Kirish: Zyudo – Sharq jang san’atlari ichida eng mashhurlaridan biri bo‘lib, u nafaqat sport turi, balki tarbiyaviy, falsafiy va madaniy ahamiyatga ega yo‘nalishdir. Mazkur sport turi XIX asr oxirida Yaponiya olimi va pedagogi Jigoro Kano tomonidan asos solingan bo‘lib, u jismoniy mashqlar orqali nafaqat tanani chiniqtirish, balki aql va ruhni tarbiyalashni ham maqsad qilgan. Bugungi kunda zyudo butun dunyo bo‘ylab keng tarqalgan, Olimpiya sport turi sifatida tan olingan va yuzlab mamlakatlarda millionlab muxlislarga ega. Zyudoda turli xil texnik va taktik usullar mavjud bo‘lib, ular sportchidan nafaqat kuch va jismoniy tayyorgarlikni, balki tezkor fikrlash, moslashuvchanlik va aniq bajarishni talab qiladi. Shu boisdan mazkur maqolada zyudoning texnik va taktik uslublari, ularni o‘rgatish metodikasi, ilmiy asoslari hamda amaliy qo‘llanishi keng yoritiladi. • Otish usullari (Nage-waza): sportchini yiqitishga qaratilgan usullar (oyoqlar yordamida otish, bel orqali otish, qo‘l bilan otish). • Parter texnikasi (Katame-waza): yerda bajariladigan usullar. Bunga: o Ushlab turish (Osae-komi-waza) – raqibni yerda nazorat qilish usuli. o Bo‘g‘ish usullari (Shime-waza) – nafas yoki qon aylanishini qisqa muddat cheklash orqali raqibni taslim qilish. o Qo‘l qaytarma usullari (Kansetsu-waza) – qo‘l bo‘g‘imlarini qayirish orqali amalga oshiriladi • Hujum taktikasi – raqibni faol hujum bilan yiqitishga urinish. • Mudofaa taktikasi – raqib hujumlarini qaytarish, qarshi usul qo‘llash. • Qarshi hujum (Kontratak) – raqibning xatosidan foydalanib, tezkor javob zarbasi yoki otish. • Soxta hujum (Finte) – raqibni chalg‘itib, boshqa yo‘nalishda hujum boshlash. • Kombinatsion usullar – ketma-ket 2–3 texnikani uyg‘unlashtirish. • Texnik uslublar sportchining jismoniy tayyorgarligini oshiradi. • Taktik uslublar esa fikrlash, tezkor qaror qabul qilish va raqibni kuzatish qobiliyatini rivojlantiradi. 2 29 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ • Ilmiy jihatdan, zyudo uslublari biomekanik qonuniyatlarga asoslanadi: kuch markazini siljitish, muvozanatni buzish va optimal yo‘nalishda kuch qo‘llash. • Zyudoning falsafasi – “Jita-kyoei” (“o‘zaro yordam va farovonlik”) va “Seiryoku- zenyo” (“kuchni oqilona ishlatish”) tamoyillari nafaqat sportda, balki hayotda ham qo‘l keladi. Talabalar uchun bu – jamoada ishlash, stressni yengish va aqliy hushyorlikni rivojlantirish degani. • Psixologik foyda – zyudo mashqlari paytida nafaqat mushaklar, balki miyaning diqqat, tezkor qaror qabul qilish va sabr-toqat markazlari ham faol ishlaydi. Shuning uchun ham u ko‘pincha “aqlli sport” deb ataladi. • Ilmiy qiziq fakt – olimlarning tadqiqotlariga ko‘ra, zyudo bilan shug‘ullanuvchi talabalar o‘rtacha 20–25% tezroq refleks va qaror qabul qilish qobiliyatiga ega bo‘ladi. Bu esa imtihonlarda ham yordam berishi mumkin . • Amaliy hayotiy foyda – zyudo texnikasi faqat musobaqa uchun emas, balki kundalik hayotda ham xavfsizlikni ta’minlaydi. Masalan, yiqilishdan o‘zingizni himoya qilish (falling techniques – “ukemi”) talaba hayotida ham kerak bo‘ladi. • O‘zbekistonlik mashhur judochilar – talabalar uchun motivatsion jihatdan juda foydali. Masalan: o Rishod Sobirov – 2 karra Olimpiada bronza medali sohibi. o Diyorbek Urozboev – Olimpiada bronzasi. o Davlat Bobonov – JCh kumush medal sohibi. Ularning barchasi talabalar davridan boshlab jahon sahnasiga chiqqan sportchilar. Zyudo sport turi O‘zbekistonga XX asrning ikkinchi yarmida kirib kelgan. Avvaliga uni kurash va sambo bilan shug‘ullanuvchi sportchilar orqali o‘rganishgan. 1970–1980-yillarda respublikada judo bo‘yicha dastlabki to‘garaklar ochildi va u talabalarga ham o‘qitila boshlandi. Mustaqillikdan keyin O‘zbekistonda sport sohasiga katta e’tibor qaratildi. 1991-yildan boshlab judo federatsiyasi faoliyat boshladi va xalqaro maydonlarda sportchilarimiz qatnasha boshlashdi. Bugungi kunga kelib, O‘zbekiston dunyoning kuchli judo mamlakatlaridan biri sifatida tan olinmoqda. Bunga misol qilib quyidagilarni keltirish mumkin: • Rishod Sobirov – ikki karra Olimpiada bronza medali (2008, 2012) va uch karra jahon chempioni. • Diyorbek Urozboev – 2016-yilgi Rio Olimpiadasi bronza medali sohibi. • Davlat Bobonov – 2021-yilda jahon chempionatida kumush medal sohibi. • Tursunoy Raximova va boshqa qizlarimiz ham judo bo‘yicha Osiyo va