BANK KREDITLARINING TO‘LOV QOBILIYATINI ANIQLASH INDIKATORLARI VA ULARNING SAMARADORLIGI

Аннотация

Ushbu maqolada tijorat banklari tomonidan berilayotgan kreditlar bo‘yicha qarz oluvchilarning to‘lov qobiliyatini aniqlashda qo‘llaniladigan asosiy indikatorlar va ularning amaliy samaradorligi tahlil qilinadi. Jumladan, likvidlik koeffitsienti, DSCR, DSTI, kredit skoring reytinglari kabi moliyaviy ko‘rsatkichlar va ularning qarzdorlik darajasiga ta’siri empirik ma’lumotlar asosida ko‘rib chiqiladi. Tadqiqotda O‘zbekiston bank sektoridagi mavjud tendensiyalar, xususan “Davrbank” ATB misolida oxirgi yillardagi kredit portfeli samaradorligi chuqur o‘rganiladi. Olingan natijalar asosida kredit risklarini kamaytirish va to‘lov qobiliyatini baholash tizimini takomillashtirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqilgan. Mazkur ish banklarda kredit siyosatini optimallashtirishga doir ilmiy va amaliy qarorlar qabul qilishda foydali manba bo‘lib xizmat qiladi. Kalit soʻzlar: To‘lov qobiliyati, kredit skoring, DSCR, DSTI, kredit riski, kredit portfeli, moliyaviy ko‘rsatkichlar, bank kreditlari, kredit siyosati, mijoz baholash, Davrbank, qarz tahlili, moliyaviy barqarorlik. Kirish. Tijorat banklari faoliyatida kredit berish jarayoni asosiy daromad manbai bo‘lishi bilan birga, eng katta moliyaviy xavf manbai ham hisoblanadi. Ayniqsa, qarz oluvchilarning to‘lov qobiliyatini aniq baholamasdan ajratilgan kreditlar bankning kredit portfelida muammoli qarzlar ulushining ortishiga olib keladi. Shu bois, zamonaviy bank amaliyotida qarz oluvchining moliyaviy holatini baholashda turli indikatorlar – joriy likvidlik koeffitsienti, DSCR, DSTI, kredit skoring va kredit tarixiga asoslangan yondashuvlar keng qo‘llanilmoqda. O‘zbekiston bank tizimida ham ushbu ko‘rsatkichlarning amaliy samaradorligini chuqur o‘rganish, ularni takomillashtirish orqali bank risklarini kamaytirish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Mazkur maqolada aynan shu indikatorlarning amaliyotdagi ahamiyati va ularning samaradorligi tahlil qilinadi. Tijorat banklari faoliyatining markaziy yo‘nalishi – kredit berish orqali foyda olishdir. Biroq, kredit – bu nafaqat daromad, balki xatar manbai hamdir. Ayniqsa, qarz oluvchilarning to‘lov qobiliyatini yetarlicha chuqur va asosli baholamaslik bank uchun qaytmas kreditlar (NPL) hajmining ortishiga olib keladi. Shu bois, zamonaviy bank amaliyotida qarz oluvchining moliyaviy va no-moliyaviy ko‘rsatkichlariga asoslangan baholash tizimlari keng joriy qilinmoqda. Ushbu esse banklar tomonidan qo‘llanilayotgan to‘lov qobiliyatini baholash indikatorlarini o‘rganadi va ularning amaliy samaradorligini statistik tahlillar asosida ko‘rsatadi. Bank kreditlari – bu muayyan foiz va shartlar asosida bank tomonidan ajratiladigan moliyaviy resurslar bo‘lib, ularning asosiy tavsifi – vaqtinchalik, qaytarilishi lozimligi va foyda keltirishi hisoblanadi. To‘lov qobiliyati esa qarz oluvchining kredit bo‘yicha majburiyatlarni o‘z vaqtida va to‘liq bajarish salohiyatini anglatadi. Bu salohiyat nafaqat mijozning joriy daromadlari, balki moliyaviy barqarorlik, kredit tarix, mol-mulk bilan ta’minlanganlik darajasi, va biznes reja asosida baholanadi. 75 Sentabr, 2025-Yil Banklar kredit ajratish jarayonida to‘lov qobiliyatini aniqlashda quyidagi asosiy indikatorlardan foydalanadilar. 1-rasm. Banklar tomonidan qarz oluvchilarning to‘lov qobiliyatini baholashda qo‘llaniladigan moliyaviy indikatorlar Manba: O‘rganishlar natijasida muallif ishlanmasi. Current Ratio (joriy likvidlik koeffitsienti) – mijozning joriy aktivlari va joriy majburiyatlari nisbatini o‘lchaydi. 1.2 dan yuqori bo‘lishi ijobiy baholanadi. DSCR (Debt Service Coverage Ratio) – mijozning qarzni qoplash salohiyatini ko‘rsatadi. ≥1.25 bo‘lishi xavfsiz hudud hisoblanadi. DSTI (Debt Service to Income) – qarzdorlik yuki, ya’ni kredit to‘lovlarining umumiy daromadga nisbati. 40% dan past bo‘lishi ma’qul. EBITDA/Total Debt – foyda asosida qarzlar qoplash ko‘rsatkichi. Kredit skoring ballari – avtomatlashtirilgan tizimlar orqali mijoz profili va tarixiga ko‘ra berilgan baho. Kredit tarixi – oldingi qarzlar bo‘yicha o‘z vaqtida to‘lovlar, kechikishlar va majburiyatlar bajarilishi. Ushbu indikatorlar birgalikda qarz oluvchining umumiy to‘lov salohiyatini chuqur tahlil qilishga imkon beradi. O‘zbekiston bank sektorida so‘nggi yillarda kredit portfellarining sifati yaxshilanmoqda. 2020–2024 yillar davomida “Davrbank” ATB kredit portfelida to‘lov qobiliyatini aniqlash indikatorlari yaxshilangan sari NPL darajasi izchil pasaygan. Masalan, DSCR ko‘rsatkichi 2020 yilda 1.15 bo‘lgan bo‘lsa, 2024 yilda 1.48 ga yetdi. NPL darajasi esa mos ravishda 4.8% dan 2.3% ga tushgan. Bu esa indikatorlarning samarali qo‘llanilganligini isbotlaydi. Davrbank kredit komissiyasi kredit skoring, likvidlik ko‘rsatkichlari va mijozning sektor bo‘yicha tavakkalchilik darajasini inobatga olgan holda qaror qabul qilmoqda. Ayniqsa, DSCR 1.3 dan past bo‘lgan mijozlar uchun qo‘shimcha ta’minot yoki qisqa muddatli kreditlar ajratilmoqda. Zamonaviy xalqaro bank amaliyotida qarz oluvchilarning to‘lov qobiliyatini baholash jarayoni an’anaviy m