YANGI O‘ZBEKISTONNING MARKAZIY OSIYO DAVLATLARI BILAN HAMKORLIK ALOQALARI TARIXI (2017–2025 yy.)

Аннотация

2017 yildan boshlab O‘zbekistonda tashqi siyosiy ochiqlik va mintaqaviy hamkorlikka tayangan yangi yondashuv shakllandi. Ushbu maqola 2017–2025 yillarda O‘zbekistonning Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston va Turkmaniston bilan aloqalarida yuz bergan institutsional o‘zgarishlar, chegara masalalarini yechishdagi siljishlar, savdo-transport aloqalari, energetika va suv–energetika muvofiqlashtirishini tizimli tahlil qiladi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, 2018 yildan boshlab Markaziy Osiyo davlat rahbarlarining Konsultativ uchrashuvlari mintaqaviy multilateralizmning barqaror mexanizmiga aylandi; O‘zbekiston–Qirg‘iziston chegarasini delimitatsiya qilish bo‘yicha 2022–2023 yillardagi huquqiy paket, O‘zbekiston–Tojikiston munosabatlarining 2017–2018 yillardagi “muzdan yechilishi” va savdo-transport loyihalarida (yerusti transport o‘tkazuvchanligini kuchaytirish bo‘yicha 2023-yilgi mintaqaviy kelishuv) sezilarli natijalarga erishildi. Savdo ko‘rsatkichlari va hamkorlik institutsional darajasi 2024-yilda ham o‘sishda qoldi. Kalit so‘zlar: Yangi O‘zbekiston, Markaziy Osiyo, Konsultativ uchrashuv, chegara delimitatsiyasi, transport interkonnektivligi, energetika hamkorligi, mintaqaviy integratsiya. Kirish. 2016 yil oxiridan keyin O‘zbekistonda tashqi siyosatda “mintaqaga yo‘naltirilgan pragmatizm” kuchaydi. Buning natijasida qo‘shnilar bilan ishonchni tiklash, chegaraviy masalalarni yechish, savdo va transport logistikasi integratsiyasini chuqurlashtirish yangi siyosiy kun tartibining markaziga aylandi. 2018 yildan boshlab Markaziy Osiyo rahbarlarining Konsultativ uchrashuvlari (Astana 2018, Toshkent 2019, Avaza 2021, Cholpon-Ota 2022, Dushanbe 2023, Astana 2024) muntazam platformaga aylandi va u mintaqaviy ko‘p tomonlama muvofiqlashtirishning institutsional tayanchiga aylandi. Adabiyotlar sharhi. Mintaqaviy hamkorlikning 2017 yildan keyingi bosqichi haqida BMTning Markaziy Osiyo bo‘yicha maxsus vakolatxonasi (UNRCCA), mintaqaviy tadqiqot markazlari hamda hukumat saytlarida muntazam tahlillar e’lon qilindi. 2023-yil Dushanbe uchrashuvi yakunlari bo‘yicha rasmiy xabarlar, qo‘shma bayonotlar va transport interkonnektivligi bo‘yicha mintaqaviy kelishuvlar O‘zbekiston tashabbuslarining huquqiy- institutsional bazasini mustahkamlaganini ko‘rsatadi. Shu bilan birga OECD’ning savdo yengillashuvi bo‘yicha monitoringi Markaziy Osiyoda chegaradan o‘tish jarayonlari va logistik samaradorlikning bosqichma-bosqich yaxshilanishini qayd etadi. Metodologiya. Tadqiqot sifatli-uslubiy yondashuvga tayanadi: (1) 2017–2025 yillar uchun rasmiy kommyunike va bayonotlarning mazmuniy tahlili; (2) savdo va transport bo‘yicha milliy statistika hamda xalqaro tashkilotlar ma’lumotlarining taqqoslamasi; (3) chegara, energetika va transport bo‘yicha imzolangan bitimlarning normativ-institutsional tahlili. Manbalar ishonchliligi va yangiligini ta’minlash uchun faqat rasmiy hukumat saytlari, xalqaro tashkilotlar va tan olingan nashrlar ma’lumotlari keltirildi (qarang: Manbalar ro‘yxati). Natijalar: Mintaqaviy institutlar: Konsultativ uchrashuvlarning roli (2018–2024). 2018-yil 15- mart kuni Astana shahrida Markaziy Osiyo rahbarlarining birinchi Konsultativ uchrashuvi 151 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9 o‘tkazildi. 2019-yil noyabrida Toshkentda ikkinchi uchrashuv, 2021-yil avgustida Turkmanistonning Avaza shahrida uchinchi, 2022-yil 20–21-iyul kunlari Qirg‘izistonning Cholpon-Otasida to‘rtinchi, 2023-yil 14-sentabrda Dushanbeda beshinchi va 2024-yil 9-avgustda Astanada oltinchi uchrashuv bo‘lib o‘tdi. 2023-yilda Dushanbeda yoshlar siyosatining umumiy yo‘nalishlari va quruqlik transporti bog‘liqligini kuchaytirish to‘g‘risidagi mintaqaviy bitimlar imzolandi. Bu hujjatlar iqtisodiy, ijtimoiy va transport integratsiyasi bo‘yicha amaliy yo‘nalishlarni belgilab berdi. O‘zbekiston–Tojikiston: “muzdan yechilish” va strategik darajaga ko‘tarilish 2017-yilda Toshkent–Dushanbe o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri parvozlar 25 yillik tanaffusdan keyin tiklandi; 2018-yil mart oyida oliy darajadagi uchrashuvda tomonlar munosabatlarni strategik sheriklik bosqichiga olib chiqish niyatini bildirdi. Keyingi yillarda harbiy mashg‘ulotlar, energetika va suv-energetika sohalarida hamkorlik yo‘lga qo‘yildi (Zarafshon havzasida GES qurilishiga doir hamkorlik loyihalari shu jumladan). O‘zbekiston–Qirg‘iziston: Chegara masalalarining yechilishi va yirik infratuzilmalar. 2017–2022 yillarda chegara bo‘yicha muzokaralar jadallashdi. 2022-yilda “Qirg‘iz–O‘zbek davlat chegarasining ayrim uchastkalari to‘g‘risida”gi bitim imzolandi va 2022–2023 yillarda ratifikatsiya jarayonlari yakunlandi. Bu o‘zaro ishonchni mustahkamlab, transport va savdo oqimini soddalashtirishga xizmat qildi. Mintaqaviy konnektivlik doirasida Xitoy–Qirg‘iziston–O‘zbekiston temiryo‘li bo‘yicha hukumatlararo kelishuvlar jadallashdi (2023–2024 yillardagi siyosiy kelishuvlar). O‘zbekiston–Qozog‘iston: Savdo, sanoat kooperatsiyasi va “transchegaraviy klaster”. Qozog‘iston O‘zbekistonn