РУС ШАРҚШУНОСЛАРИ АСАРЛАРИНИНГ СУРХОН ВОҲАСИ ТАРИХИНИ ЎРГАНИШДАГИ ЎРНИ ВА АХАМИЯТИ

Аннотация

Мазкур мақолада рус шарқшунос олимларининг асарлари Сурхон воҳаси тарихини ўрганишда муҳим манба сифатида таҳлил қилинади. ХIХ–ХХ аср бошларида Марказий Осиё, жумладан Сурхон воҳасида олиб борилган тадқиқотлар воҳанинг қадимий маданияти, археологияси, этнографияси ва тарихий жараёнларини ёритишда алоҳида ўрин тутади. Рус шарқшуносларининг илмий изланишлари Сурхон воҳасининг қадимий шаҳарларида топилган моддий маданият ёдгорликларини илмий муомалага киритишга хизмат қилган. Уларнинг асарлари бугунги кунда ҳам воҳанинг ижтимоий-сиёсий ҳаёти, халқ хўжалиги, аҳолининг турмуш тарзи ва тарихий тараққиёти ҳақида қимматли маълумот беради. Шунингдек, рус шарқшуносларининг илмий мероси Сурхон воҳаси тарихини ўрганишда ҳозирги замон тадқиқотчилари учун муҳим манбашунослик асоси ҳисобланади. Калит сўзлар: Рус шарқшунослари, Сурхон воҳаси, тарих, манбашунослик, археология, этнография, илмий мерос. Annotation. This article analyzes the works of Russian orientalists as an important source in the study of the history of the Surkhan Valley. The research conducted in Central Asia, particularly in the Surkhan Valley, during the 19th–early 20th centuries, plays a significant role in illuminating the region’s ancient culture, archaeology, ethnography, and historical processes. The scientific investigations of Russian orientalists contributed to introducing the material cultural monuments discovered in the ancient cities of the Surkhan Valley into scholarly circulation. Their works still provide valuable information about the socio-political life, economy, daily lifestyle, and historical development of the valley. Furthermore, the scholarly heritage of Russian orientalists serves as an important source base for contemporary researchers in studying the history of the Surkhan Valley. Keywords: Russian orientalists, Surkhan Valley, history, source studies, archaeology, ethnography, scholarly heritage. Аннотация. В данной статье анализируются труды русских востоковедов как важный источник при изучении истории Сурхандарьинской долины. Исследования, проведённые в Средней Азии, в частности в Сурхандарьинской долине, в XIX – начале XX вв., занимают особое место в освещении древней культуры, археологии, этнографии и исторических процессов региона. Научные изыскания русских востоковедов способствовали введению в научный оборот памятников материальной культуры, найденных в древних городах Сурхандарьинской долины. Их труды и сегодня представляют ценные сведения о социально-политической жизни, народном хозяйстве, быте населения и историческом развитии долины. Кроме того, научное наследие русских востоковедов служит важной источниковедческой базой для современных исследователей при изучении истории Сурхандарьинской долины. 1 20 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Ключевые слова: Русские востоковеды, Сурхандарьинская долина, история, источниковедение, археология, этнография, научное наследие. Сурхон воҳасининг сиёсий, ижтимоий-иқтисодий ҳаётини ўрганишда россиялик олим, сайёҳ ва ўлкашунослари асарлари ҳам катта аҳамиятга эга. Айниқса, Д.Н.Логофет томонидан ёзилган “Страна бесправия”, “Бухарское ханство под русским протекторатом”, “В горах и на равнинах Бухары”, “Орошение Термеза”, “Хлебная торговля и запасы Восточной Бухары”, “В забытой стране. Путевые очерки по Средней Азии”, “Почтовотелеграфные участки в Бухарских владениях” асарлари воҳа тарихини ўрганишда муҳим манба вазифасини ўтай олади. Н.Логофетнинг “Страна бесправия”, (1909) асари Бухоро амирлигининг, жумладан Сурхон воҳасининг ХХ аср бошларидаги сиёсий, иқтисодий ҳаётини ўрганишда ўзига хос ўринга эга. Бухоро амирлигининг сиёсий ҳаётида воҳа ўзига хос ўринга эга. Маълумки, воҳанинг Денов беклиги билан чегарадош Ҳисор беклиги Бухоро амирининг энг қайноқ нуқталаридан бири саналиб, сиёсий можаролар даврида ўз-ўзидан воҳа бекликлари бунинг иштирокчисига айланиб қолади. Асарда, амирлик аҳолисининг этнографик жиҳатидан жойлашишини 8 группага бўлиб кўрсатиб, энг гавжум аҳоли истиқомат жойларига Сурхон дарёсининг юқори оқими, Кофирниҳон ва Қизилсув дарёлари атрофи келтириб ўтилган. Бухоро амирлиги чор Россиясининг вассалига айланган даврда, 1888 йилдан бошлаб, жанубий чегарада Термиз истеҳкомини қуришга эътибор қаратгани ҳолда, руслар истиқомат қиладиган тўртинчи пунктни юзага келтирдилар. Мазкур асарда, иқтисодий ҳаёт, жумладан деҳқончилик ва унинг иқтисодий ҳаётдаги ўрни таҳлил этилган. Деҳқончиликнинг икки тури, жумладан катта майдонда лалми деҳқончилик қилиш имконияти мавжудлигини келтириб ўтгани ҳолда, дарё бўйларида (Сурхон, Кофирниҳон, Амударё ва бошқа) қадимдан фойдаланиб келинган ирригация тизимлари орқали мўл ҳосил олиш мумкинлиги ва катта миқдорда экин экиладиган майдонлар борлигини қайд этилади. Хақиқатан ҳам воҳа бекликлари аҳолиси ғаллачиликда ўзига хос мактаб яратиб ундан мўл ҳосил олганлар. Улар нафақат аҳолининг ғаллага бўлган эҳтиёжини қондирибгина қолмасдан, Бойсун беклигида 200