YANGI O‘ZBEKISTONNING MARKAZIY OSIYO DAVLATLARI BILAN HAMKORLIK ALOQALARINING NAZARIY KONSEPTUAL ASOSLARI

Аннотация

2016-yil oxirida O‘zbekistonda yangi siyosiy davr boshlanishi mintaqaviy diplomatiyada sezilarli burilish yasadi. Markaziy Osiyo davlatlari bilan munosabatlarda ishonchni mustahkamlash, iqtisodiy aloqalarni chuqurlashtirish va mintaqaviy integratsiyani rivojlantirish Yangi O‘zbekiston tashqi siyosatining asosiy tamoyillaridan biri bo‘ldi. Ushbu maqola mintaqaviy hamkorlikni tahlil qilishda qo‘llaniladigan nazariy konseptlarni — regionalizm, neofunksionalizm, o‘zaro bog‘liqlik (interdependence), geoiqtisodiyot va “yumshoq kuch” diplomatiyasini — tizimli o‘rganadi. Tadqiqotda ilmiy adabiyotlar, rasmiy ma’lumotlar va kontent-tahlil usullari asosida O‘zbekiston tashqi siyosatining konseptual modelini aniqlashga urinish qilindi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, Yangi O‘zbekiston tashqi siyosati mintaqada barqarorlik va o‘zaro manfaatlarni ta’minlovchi pragmatik va inkluziv yondashuvga asoslangan. Kalit so‘zlar: Yangi O‘zbekiston, Markaziy Osiyo, mintaqaviy integratsiya, nazariy paradigmlar, geoiqtisodiyot, o‘zaro bog‘liqlik, yumshoq kuch. Kirish. Mustaqillikning dastlabki yillaridan boshlab O‘zbekiston tashqi siyosatida mustaqil kurs va milliy manfaatlarni ustuvor qilish tamoyili hukm surgan. Biroq 1990-yillar va 2000-yillar boshida Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasida chuqur integratsion mexanizmlarning yo‘qligi, chegaraviy masalalar, suv-energetika bo‘yicha kelishmovchiliklar va o‘zaro ishonchsizlik tufayli mintaqaviy hamkorlik sust rivojlandi. 2016-yilda O‘zbekiston rahbariyatida yuz bergan siyosiy o‘zgarishlar mintaqaviy diplomatiyada mutlaqo yangi bosqichni boshlab berdi. Yangi O‘zbekiston tashqi siyosatining asosiy shiori “yaxshi qo‘shnichilik va o‘zaro ishonch” bo‘ldi. Bu yondashuv nafaqat siyosiy jarayonlar, balki iqtisodiy, transport, madaniy va gumanitar sohalarni ham qamrab oldi. Shu bilan birga, O‘zbekistonning mintaqaviy siyosatini nazariy asoslar bilan tushuntirish dolzarb masalaga aylandi. Chunki amaliy diplomatik yutuqlarni xalqaro munosabatlar nazariy paradigmalari orqali tahlil qilish ilmiy asoslangan siyosiy qarorlar qabul qilishga xizmat qiladi. Ushbu maqolada O‘zbekistonning Markaziy Osiyo davlatlari bilan aloqalari quyidagi konseptlar asosida ko‘rib chiqiladi: • Regionalizm va neofunksionalizm: mintaqada iqtisodiy va transport loyihalarining siyosiy yaqinlashuvga olib kelishi jarayoni; • O‘zaro bog‘liqlik nazariyasi (interdependence): davlatlar o‘rtasidagi iqtisodiy va ijtimoiy integratsiyaning barqarorlikni kuchaytiruvchi omil sifatida namoyon bo‘lishi; • Geoiqtisodiyot: iqtisodiy resurslar va savdo yo‘laklari orqali geosiyosiy mavqeni oshirish konsepsiyasi; • “Yumshoq kuch” diplomatiyasi: madaniy, ta’limiy va gumanitar aloqalar orqali ijobiy imij yaratish strategiyasi. 64 Sentabr, 2025-Yil Kirish qismida ushbu paradigmalarning mohiyati va ular O‘zbekiston tashqi siyosatidagi aks-sadosi ko‘rsatib o‘tiladi. Maqola nazariy qarashlarni amaliy natijalar bilan uyg‘unlashtirishga qaratilgan. Bu esa O‘zbekistonning mintaqaviy strategiyasini chuqurroq tahlil qilishga imkon beradi. Adabiyotlar sharhi. Mintaqaviy integratsiya va hamkorlikni tahlil qilishda xalqaro munosabatlar nazariyasining turli oqimlari qo‘llaniladi. Balassa (1961) va **Haas (1970)**ning klassik ishlari iqtisodiy integratsiya va siyosiy yaqinlashuvning bosqichma-bosqich rivojlanishini tushuntirib bergan. Mattli (1999) neofunksionalizm orqali iqtisodiy aloqalar siyosiy integratsiyani rag‘batlantirishini isbotladi. Markaziy Osiyo tajribasi ham ushbu nazariyaning amaliy ahamiyatini ko‘rsatadi: transport va energetika sohalaridagi qo‘shma loyihalar siyosiy muloqotni kuchaytiradi. Keohane va Nye (1977) tomonidan ilgari surilgan o‘zaro bog‘liqlik nazariyasi davlatlar o‘rtasidagi iqtisodiy va ijtimoiy aloqalar keskinlikni kamaytirishini, qarama-qarshilikni “yutqazadigan o‘yin”dan “yutadigan o‘yin”ga aylantirishini ko‘rsatadi. Bu nazariya Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi savdo va transport aloqalarining kuchayishini tushuntirishda muhim ahamiyatga ega. Luttwak (1990) tomonidan ishlab chiqilgan geoiqtisodiyot konsepsiyasi iqtisodiy resurslarni geosiyosiy ta’sir vositasiga aylantirishni tavsiflaydi. O‘zbekistonning tranzit yo‘laklari, energetika loyihalari va qo‘shma ishlab chiqarish tashabbuslari ushbu yondashuvga mos keladi. Joseph Nye (1990) ilgari surgan “yumshoq kuch” diplomatiyasi konsepsiyasi esa madaniyat, ta’lim, ilm-fan va gumanitar almashinuv orqali davlatning xalqaro imijini kuchaytirishga qaratilgan. O‘zbekistonning qo‘shni davlatlar bilan ta’lim dasturlari, madaniy festivallari va madaniy diplomatiya tadbirlari shu konsepsiyaning amaliy ko‘rinishidir. So‘nggi yillarda xalqaro tashkilotlarning (UNRCCA, ESCAP, OECD) mintaqa bo‘yicha hisobotlari O‘zbekiston tashabbuslarini “pragmatik integratsiya modeli” sifatida baholamoqda. Shuningdek, ilmiy maqolalarda (Abdullaev, 2021; Suyunov, 2023) Yangi O‘zbekiston tashqi siyosatining yangi paradigmasi, uning nazariy asoslari va qo‘shnilar bilan aloqalarni rivojlantirish mexanizmlari tah