2021–2025 YILLARDAGI MINTAQAVIY HAMKORLIKNING INSTITUTSIONALLASHUVI VA CHUQURLASHUVI

Аннотация

2021–2025 yillar Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi mintaqaviy hamkorlik jarayonining yangi bosqichini boshlab berdi. Bu davrda hamkorlik siyosiy tashabbuslardan institutsional tuzilmalarga, barqaror mexanizmlarga va chuqur iqtisodiy integratsiyaga o‘tish jarayoni bilan xarakterlanadi. Ushbu maqolada mintaqaviy hamkorlikning institutsionallashuv tendensiyalari, qo‘shma loyihalar va ularning nazariy asoslari (regionalizm, interdependence, geoiqtisodiyot, neofunksionalizm) tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: mintaqaviy integratsiya, institutsionallashuv, Markaziy Osiyo, Yangi O‘zbekiston, iqtisodiy hamkorlik. Kirish. So‘nggi yillarda Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi mintaqaviy aloqalar sezilarli darajada faollashdi. 2016–2020 yillarda qo‘shnichilik munosabatlarini yaxshilash diplomatik uchrashuvlar va ishonchni mustahkamlash orqali amalga oshirilgan bo‘lsa, 2021–2025 yillarda bu jarayon yanada chuqurlashdi va institutsional mexanizmlar shakllana boshladi. Davlat rahbarlarining Konsultativ uchrashuvlari (2021-yil Turkmеniston, 2022-yil Qirg‘iziston, 2023-yil Tojikiston) mintaqaviy siyosiy dialogni doimiy formatga aylantirdi. Shu bilan birga, iqtisodiy integratsiya sohasida qo‘shma fondlar, transport-kommunikatsiya loyihalari va energetika sohalarida hamkorlikning barqaror tizimlari shakllandi. Institutsionallashuv – bu aloqalarni faqat siyosiy uchrashuvlar darajasidan doimiy ishlaydigan tashkilotlar, qo‘shma komissiyalar, rejalashtirilgan loyihalar va nazorat mexanizmlari darajasiga ko‘tarish jarayonidir. Bunday jarayon nafaqat iqtisodiy aloqalarni mustahkamlaydi, balki mintaqada barqarorlikni ta’minlashga ham xizmat qiladi. Mazkur maqola quyidagi asosiy savollarga javob izlaydi: • 2021–2025 yillarda Markaziy Osiyoda mintaqaviy hamkorlik qanday shaklda institutsionallashdi? • Qaysi sohalarda integratsiya chuqurlashdi va qanday mexanizmlar yaratildi? • Ushbu jarayonlarni qaysi nazariy konseptlar orqali tahlil qilish mumkin? Adabiyotlar sharhi. Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi integratsion jarayonlarni tushuntirish uchun xalqaro munosabatlar nazariyasida bir nechta asosiy yondashuv qo‘llaniladi: 1. Regionalizm nazariyasi (Hettne & Söderbaum, 2020) – davlatlarning mintaqaviy darajada o‘zaro yaqinlashishi siyosiy, iqtisodiy va xavfsizlik jihatdan mustahkam aloqalar yaratishini tushuntiradi. 2. Neofunksionalizm (Mattli, 1999) – iqtisodiy hamkorlik bosqichma-bosqich siyosiy integratsiyani rag‘batlantirishi mumkinligini ko‘rsatadi. 3. O‘zaro bog‘liqlik nazariyasi (Keohane & Nye, 2021 yangilangan nashr) – iqtisodiy va transport loyihalari davlatlararo ishonchni kuchaytiradi va nizolarni kamaytiradi. 40 NEW RENAISSANCE 2025 SENTABR INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 9 4. Geoiqtisodiyot (Luttwak, 2022) – iqtisodiy resurslar va savdo yo‘laklari geosiyosiy ta’sir vositasi sifatida xizmat qilishi mumkinligini tahlil qiladi. So‘nggi yillarda chop etilgan bir qator tadqiqotlar (Abdullaev, 2021; Allison, 2022; Suyunov, 2023; Yusupov, 2022) O‘zbekiston tashabbuslari mintaqaviy integratsiyaning yangi modeli – inklyuziv va pragmatik hamkorlikni shakllantirganini ta’kidlaydi. Xalqaro tashkilotlarning (UNESCAP, 2022; World Bank, 2023; UNRCCA, 2021) hisobotlarida esa transport koridorlari, savdo soddalashtirish, energetika xavfsizligi kabi loyihalar doirasida barqaror institutsional mexanizmlarning yaratilayotgani qayd etiladi. Bu jarayon nafaqat siyosiy uchrashuvlarga, balki qo‘shma investitsiya fondlari, nazorat komissiyalari va muntazam iqtisodiy forumlarga asoslanmoqda. Metodologiya. Tadqiqotda sifat tahlil (qualitative analysis) usuli qo‘llanildi: • Hujjatlarni o‘rganish: 2021–2025 yillarda Markaziy Osiyo davlatlari tomonidan imzolangan kelishuvlar, qo‘shma bayonotlar va hukumat qarorlari tahlil qilindi. • Kontent-tahlil: rasmiy matbuot, xalqaro tashkilotlar hisobotlari va ilmiy maqolalar asosida institutsionallashuv jarayonining asosiy yo‘nalishlari belgilandi. • Taqqoslash: Markaziy Osiyo tajribasi boshqa mintaqaviy bloklar (ASEAN, Visegrad Group) bilan solishtirildi. • Nazariy asoslash: regionalizm, interdependence, geoiqtisodiyot va neofunksionalizm konseptlari orqali amaliy natijalar tahlil qilindi. Metodologiya orqali nazariy paradigmalarning real siyosiy jarayonlarga tatbiqi ta’minlandi va mintaqadagi hamkorlikning chuqurlashuv sabablari ochib berildi. Natijalar va muhokama. Tahlil shuni ko‘rsatadiki, 2021–2025 yillarda mintaqaviy hamkorlik quyidagi yo‘nalishlarda institutsionallashdi va chuqurlashdi: 1. Davlat rahbarlari Konsultativ uchrashuvlari institutsionallashdi. 2021, 2022, 2023 yillarda muntazam yig‘ilishlar o‘tkazildi va ular doimiy siyosiy muloqot mexanizmiga aylandi. 2. Qo‘shma investitsiya fondlari va iqtisodiy komissiyalar shakllandi. Masalan, O‘zbekiston–Qozog‘iston–Qirg‘iziston uch tomonlama loyihalari transport va energetika sohasida barqaror moliyalashtirish manbalarini yaratdi. 3. Transport-kommunikatsiya integratsiyasi chuqurlashdi. Xitoy–Qirg‘iziston– O‘zbekis