ИСТОРИЧЕСКОЕ РАЗВИТИЕ СТОМАТОЛОГИИ: МИРОВЫЕ ТЕНДЕНЦИИ И ОСОБЕННОСТИ НАЦИОНАЛЬНЫХ МОДЕЛЕЙ

Аннотация

The article explores the major stages in the development of dentistry as both a science and a clinical practice, within the context of global civilization and historical evolution. It highlights ancient dental traditions in Egypt, India, and China, as well as the contribution of Islamic medicine, particularly Avicenna. The influence of Russian and European dental schools is discussed alongside the evolution of dentistry in Uzbekistan following independence. Special attention is paid to the current era of digitalization and globalization, emphasizing the importance of maintaining a national model of dental care amidst technological advancements. Keywords: history of dentistry, global civilization, folk medicine, national dentistry, education, digital technologies, healthcare in Uzbekistan. 2 89 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Кириш Стоматология — инсоннинг умумий саломатлиги, ташқи кўриниши ва турмуш сифатини белгилайдиган муҳим тиббиёт соҳаларидан бири ҳисобланади. Бу соҳа ривожи нафақат клиник жараёнлар, балки фан, маданият, тарих, таълим ва иқтисодиёт билан чамбарчас боғлиқ. Шунинг учун ҳам стоматологиянинг ривожланиш жараёнини тушуниш учун унинг тарихий илдизларини ўрганиш, замонавий босқичларини таҳлил қилиш ва келажакдаги стратегик йўналишларини белгилаб олиш зарур. Стоматологиянинг ривожи жаҳон цивилизациясининг эволюцияси билан бир қадамда кечган. Бироқ ҳар бир ҳудуд, жумладан Ўзбекистоннинг ҳам, бу жараёнда ўзига хос йўли, анъанаси ва илмий мероси мавжуд. Бу мақолада айнан шу жиҳатлар чуқур таҳлил этилади. Қадимги цивилизацияларда стоматологиянинг илк кўринишлари Археологик ва манбаий далиллар шундан далолат берадики, стоматологиядаги илк амалий ҳаракатлар б.з.дан аввалги 4000–3000 йилларга бориб тақалади. Қадимги Миср папирусларида тиш оғриғи ва унинг даволаш усуллари ҳақида ёзувлар мавжуд. Миср табиблари шундоқ ҳам тишлардаги кирларни тозалаш, бўшлиғини ёпиш ва ҳатто протезга ўхшаш материаллар билан даволашга ҳаракат қилишган. Ҳинд цивилизациясида (Аюрведа тиббиёти) тиш тозалаш учун дарахт новдалари (мисвок), ўсимликлар ва майин абразив воситалар ишлатилган. Хитой тиббиётида эса тиш ва оғиз бўшлиғи касалликларини ички органлар билан боғлаб тушунтириш урф бўлган. Уларда акупрессура нуқталари орқали оғриқни енгиллаштириш амалиёти кенг тарқалган. Ислом тиббиёти ва Ибн Синонинг стоматологияга қўшган ҳиссаси Ислом ривожланган даврда тиббиётдаги билимлар системалаштирилди. Ибн Синонинг “Қонун фит-тиб” асарида тиш оғриғи, оғиздаги ютиш ва чайнаш функциялари, тиш юқотилиши, оғизда юз берувчи яллиғланишлар ва уларни даволаш усуллари батафсил ёритилган. Мисвок ишлатиш суннат сифатида ҳам, гигиеник восита сифатида ҳам кенг тарқалди. Бу халқ стоматологиясининг кўп асрлик анъанасига айланди. Ислом цивилизациясида стоматология илмга асосланган, лекин шахсий гигиена, эътиқод ва табиий воситалар билан бойитилган. Россия ва Европа стоматология мактаблари таъсири XIX асрда Европа ва Россияда стоматология фан сифатида шаклланди. Францияда Пьер Фошар стоматологиянинг отаси сифатида тан олинди ва у биринчи бор стоматологик асбоблар, пломбировка, протез каби тушунчаларни тизимлаштирди. Германия, Британия ва АҚШда стоматология бўйича махсус мактаблар ташкил этилди. Россияда эса 1881 йилда Санкт-Петербургда биринчи стоматология институти очилди. Бу тажриба Туркистон ўлкаси орқали Ўзбекистонга ҳам кириб келди. 1920–30- йилларда Тошкент, Фарғона, Андижон каби шаҳарларда давлат стоматология диспансерлари ташкил этилди, техникумлар фаолият юрита бошлади. Асосий эътибор профилактика, экстракция ва шина-протез ишларига қаратилган. 2 90 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Мустақилликдан сўнгги давр: миллий стоматология мактабининг шаклланиши ва ривожланиш босқичлари 1991 йилда Ўзбекистон мустақилликка эришгач, давлат тиббиёт тизими, жумладан стоматология соҳасида ҳам янги ташкилотчилик, таълим ва кадрлар сиёсати шакллана бошлади. Бу жараён фақат соҳа ичидаги ўзгаришлар билан чекланмай, балки мамлакатдаги ижтимоий-иқтисодий ислоҳотлар билан ҳам узвий боғлиқ ҳолда кечди. Миллий стоматология моделининг шаклланиши қуйидаги асосий йўналишларда кузатилди: Мустақилликдан кейин, стоматология соҳаси алоҳида фан сифатида ривожланди ва олий таълим муассасаларида махсус факультет ва кафедралар ташкил этилди. Ҳозирда стоматология таълими қуйидаги муассасаларда амалга оширилмоқда: • Тошкент давлат стоматология институти (ТДСТИ) – 2014 йилдан мустақил стоматология ОТМ сифатида фаолият юритмоқда. • Тошкент тиббиёт академияси (ТТА) – стоматология факультети ва клиник ординатура. • Бухоро, Андижон, Фарғона, Нукус, Қарши, Самарқанд давлат тиббиёт институтлари — бу муассасаларда ҳам стоматология факультетлари ташкил этилиб, бакалавр, магистратура ва резидентура босқичларида мутахассислар тайёрланмоқда. Ушбу таълим муассасаларида жарроҳлик, ортопедия, тера