SPORT TERMINLARINING TEMATIK GURUHLAR TASNIFI

Аннотация

Ushbu maqola sport terminologiyasining shakllanishi, tarjimasi hamda ularning madaniy va ijtimoiy kontekstlari haqida so‘z yuritadi. Sport terminlari sportchilar, murabbiylar va boshqa soha vakillari o‘rtasida aniq va samarali muloqotni ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, sport terminlarining tilshunoslik va madaniyat bilan bog‘liqligi, ularning lingvistik jihatdan tahlili hamda xalqaro terminlarning o‘zbek tiliga moslashuvi ko‘rib chiqiladi. Terminologiyaning tarjimasi jarayonida yuzaga keladigan qiyinchiliklar va milliy sport atamalarining ahamiyati ta’kidlanadi. Kalit so’zlar: sport terminologiyasi, terminlarning tarjimasi, lingvistik tahlil, madaniy kontekst, milliy sport atamalari, standardlashtirish. Sport tilida xalqaro termin elementlariga aylangan yunoncha va lotincha morfemalar kelib chiqishi jihatidan standart termin birliklari sifatida ishtirok etadi. Bunday atamalar Yevropaning ko‘plab hududlarida, jumladan, o‘zbek tilida ham keng qo‘llaniladi. Shuni alohida ta’kidlash joizki, sport terminologiyasida ingliz tilidan kirib kelgan so‘zlar katta ulushni tashkil etadi. Ayniqsa, so‘nggi yillarda qo‘shma so‘zlar tarkibida bu kabi so‘zlarga o‘zbek tilida tobora ko‘proq duch kelinmoqda: masalan, “darvozabon” yoki “gandbol”. Bu kabi o‘zlashmalarga qo‘shimcha tarzda, o‘zbek tilida ularning milliy ekvivalentlari ham mavjud: “qo‘l to‘pi” (sintaktik birikma) yoki “darvozabon” (yagona leksema) kabi. Terminlarning vazifasi faqat semantik izoh bilan cheklanmaydi. Ayniqsa, sport atamalarini har tomonlama — xususan, genetik jihatdan (ya’ni termin nutq qismlaridagi o‘rni), leksik-semantik va lingvodidaktik nuqtai nazardan ham o‘rganish lozim. Maxsus nomlarni shakllantirish jarayonida atamalar yaratish masalasiga e’tibor qaratilganda, ularni tayyor standart elementlardan foydalangan holda ajratib ko‘rsatish zarur. Bu elementlar avvaldan mavjud bo‘lib, morfologik yo‘l bilan — xususan, affiksatsiya (ya’ni qo‘shimchalar orqali) orqali hosil bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Masalan, o‘zbek tilining izohli lug‘atida sport sohasi bilan bog‘liq bo‘lgan bir qancha terminlar mavjud. Shulardan biri — kurash atamasi. Bu so‘zga berilgan ta’rifga ko‘ra: "Kurash — bu ikki shaxs o‘rtasida belgilangan qoidalarga muvofiq, yiqitish yoki g‘alabaga erishish maqsadida olib boriladigan bahsli jismoniy bellashuvdir." Masalan, A. Qahhorning Ko‘shchinor chiroqlari asarida quyidagi jumla uchraydi: “U kurashda raqibini yonboshga olib otgan, lekin raqibi tik turgan holatda tushib, o‘zi esa yonbosh holatiga tushib qoldi.” Yana bir misol — P. Tursunning O‘qituvchi asarida: “Elmurod sahn o‘rtasida yig‘ilgan yoshlar tomon yo‘l oldi. Bu yerda kurash boshlangan bo‘lib, Davlatyor bilan Mamurjon bel olishayotgan edi.” Shuningdek, E. Raimovning Ajab qishloq asarida kurash tushunchasi quyidagicha ifodalangan: “Kurashga tushmoq — yiqitish yoki g‘alabaga erishish maqsadida bellashmoq. 33 Sentabr, 2025-Yil U yerda bolalar kurash tushishar, chillak o‘ynashardi.” Oybekning Quyosh qoraymas asarida esa quyidagi jumla uchraydi: “Da, sen gitlerchilar bilan kurashish uchun kelganmiding? — dedi Bektemir kulib.” Shu asosda xulosa qilish mumkinki, kurash — bu yiqitishga asoslangan, jismoniy raqobatga yo‘naltirilgan sport turi hisoblanadi. Sport tilini o‘rganish jarayonida sportga oid atamalar bir necha usullar orqali shakllanganini kuzatish mumkin. Bular orasida prefiksatsiya (ya’ni old qo‘shimchalar), so‘z tarkibi, qisqartmalar, semantik yo‘l bilan o‘zgarishlar hamda derivatsiya usullari muhim o‘rin tutadi. Morfologik derivatsiya doirasida esa eng ko‘p uchraydigan usul — suffiksatsiya (so‘zga qo‘shimcha qo‘shish) hisoblanadi. Biroq XX asr oxirlariga kelib bu usulning samaradorligi ancha kamaydi. Ushbu asosda prefikslarning eng samarali ikki guruhini ajratish mumkin: 1. G‘ayritabiiylik yoki ortiqcha ma’noni ifodalovchi prefikslar; 2. Qarama-qarshilik yoki inkor ma’nolarini beruvchi prefikslar. Sport terminlarini shakllantirishda eng ko‘p ishlatiladigan prefikslar son jihatdan kam bo‘lsa-da, muhim funksiyani bajaradi. Ayniqsa, prefiks-suffiks orqali yangi atamalar yaratish — ya’ni so‘zning boshiga va oxiriga qo‘shimcha qo‘shish orqali — ko‘proq birikmaviy yoki murakkab ma’nodagi terminlarni hosil qilishda qo‘llaniladi. Biroq bu usul, sof suffiksatsiya yoki faqat prefiksdan foydalanishga qaraganda kamroq ishlatiladi. Yangi so‘zlarni yaratishda prefiks-suffiks usuli asosan sifatlar sohasida faolroq bo‘lib, ot va ravishlarga nisbatan ko‘proq qo‘llaniladi. Zamonaviy o‘zbek tilida qo‘shimchalar lug‘aviy boylikni oshirishda nihoyatda samarali vosita hisoblanadi va bu holat sport terminologiyasiga ham to‘liq taalluqlidir. Ayniqsa affiksatsiya — ya’ni morfemalarni qo‘shish orqali so‘z hosil qilish — boshqa barcha usullar bilan taqqoslaganda eng yetakchi metod hisoblanadi. O‘zbek tilidagi sport atamalarida keng qo‘llaniladigan ba’zi qo‘shimchalar quyidagilardir: --chi, --bon, --ak, --dosh, --lik. Masalan, ingliz tilidagi football player atamasiga o‘zbek tilida himoya